የምርጫ ቦርድ

የምርጫ ቦርድ

በፌዴራልና በክልል የምርጫ ክልሎች ነፃና ትክክለኛ ምርጫ በገለልተኝነት እንዲያካሂድ ከማንኛውም ተፅዕኖ ነፃ የሆነ ብሔራዊ የምርጫ ቦርድ ይቋቋማል፡፡
የቦርዱ አባላት በጠቅላይ ሚኒስትሩ አቅራቢነት በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ይሾማሉ።
ዝርዝሩ በሕግ ይወሰናል፡፡
የሕዝብ ቆጠራ ኮሚሽን
የሀገሪቱን የሕዝብ ቁጥር በየጊዜው የሚያጠናና ቆጠራ የሚያካሂድ የሕዝብ ቆጠራ ኮሚሽን ይኖራል፡፡
የኮሚሽኑ አባላት በጠቅላይ ሚኒስትሩ አቅራቢነት በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ይሾማሉ፡፡
ኮሚሽኑ ዋና ጸሐፊ፣ አስፈላጊ ባለሙያዎችና ድጋፍ ሰጪ ሠራተኞች ይኖሩታል፡፡

የኮሚሽኑ ዓመታዊ በጀት በቀጥታ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ቀርቦ ይጸድቃል፡፡

የሕዝብ ቆጠራ በየአሥር ዓመቱ ይካሔዳል።
በውጤቱም መሠረት የምርጫ ክልሎችን አከላለል የምርጫ ቦርድ በሚያቀርበው ረቂቅ መሠረት የፌዴሬሽኑ ምክር ቤት ይወሰናል፡፡

የኮሚሽኑ ተጠሪነት ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ነው። ስለሥራው አፈጻጸም በየጊዜው ለምክር ቤቱ ሪፖርት ያቀርባል፡፡
የሕገ መንግሥት ማሻሻያ ሀሳብን ስለማመንጨት
አንድ የሕገ መንግሥት ማሻሻያ ሀሳብ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በሁለት ሦስተኛ ድምፅ የደገፈው፣ የፌዴሬሽኑ ምክር ቤት በሁለት ሦስተኛ ድምፅ የደገፈው ወይም ከፌዴሬሽኑ አባል ክልሎች ውስጥ አንድ ሦስተኛው የክልል ምክር ቤቶች በድምፅ ብልጫ የደገፉት ከሆነ ለውይይትና ለውሳኔ ለመላው ሕዝብና የሕገ መንግሥቱ መሻሻል ለሚመለከታቸው ክፍሎች ይቀርባል፡፡

ሕገ መንግሥቱን ለማሻሻል

በዚህ ሕገ መንግሥት ምዕራፍ ሦስት የተዘረዘሩት መብቶችና ነፃነቶች በሙሉ፣ ይህ አንቀጽ፤ እንዲሁም አንቀጽ 104 ሊሻሻሉ የሚችሉት በሚከተለው አኳኋን ብቻ ይሆናል፤

ሀ) ሁሉም የክልል ምክር ቤቶች የቀረበውን ማሻሻያ በድምፅ ብልጫ ሲያጸድቁት፣
ለ) የፌዴራሉ መንግሥት የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በሁለት ሦስተኛ ድምፅ የቀረበውን ማሻሻያ ሲያጸድቀው፣ እና
ሐ) የፌዴሬሽኑ ምክር ቤት በሁለት ሦስተኛ ድምፅ ማሻሻያውን ሲያጸድቀው ነው፡፡

በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ 1 ከተዘረዘሩት ውጭ ያሉት

የሕገ መንግሥቱ ድንጋጌዎች ሊሻሻሉ የሚችሉት በሚከተለው አኳኋን ብቻ ይሆናል፤

ሀ) የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤትና የፌዴሬሽኑ ምክር ቤት በጋራ ስብሰባ በሁለት ሦስተኛ ድምፅ የቀረበውን ማሻሻያ ሲያጸድቁት፣ እና
ለ) ከፌዴሬሽኑ አባል ክልል ምክር ቤቶች ውስጥ የሁለት ሦስተኛ ክልሎች ምክር ቤቶች በድምፅ ብልጫ የቀረበውን ማሻሻያ ሲያጸድቁት ነው፡፡

 

የህግ ትርጉም አስፈላጊ

የሚሆነው አወዛጋቢ ክርክሮች (cases and controversies) ሲኖሩ፣ ወይም አንድን ነገር ማድረግ (action) ወይም አለማድረግ (omission) ከህጎች ተቃርኗል ተብሎ ሲገመት ነው። ግልፅ የሆኑ የሕገ-መንግስት አንቀፆች ያለተጨማሪ ማብራሪያና ትርጉም በቀጥታ የሚፈፀሙ ድንጋጌዎች (self-executing provisions) በመሆናቸው በአብዛኛው ትርጉም አያስፈልጋቸውም። ለትርጉም ተጋላጭ የህግ ድንጋጌዎች ቅድመ ሁኔታን የሚያስቀምጡ: “በግልፅ ካልተደነገገ በስተቀር” (unless provided by law)፣ ወይም “ዝርዝር ጉዳዮ በሌላ ህግ ይወሰናል” (particulars shall be determined by law) የመሳሰሉ ዐረፍተ-ነገሮችን ያዘለ ሊሆን ይችላል። ሕግን የመተርጎም ዋናው አላማ የህጉን መንፈስ ለመረዳትና ለማብራራት እንጂ ክፍተት ተጠቅሞ አዲስ ህግ ለመፍጠር መሆን የለበትም።

የፌደሬሽን ምክር ቤት የተረጎማቸው አብዛኞቹ የህገ-መንግስት ጉዳዮች ከመደበኛ ፍርድ ቤት የመጨረሻ ውሳኔ ተሰጥቶባቸው ወደ ፌደሬሽን ምክር ቤት የተመሩ ሲሆን፣ አሁን አስፈፃሚው ያቀረበው ህገ-መንግስት ትርጉም ጥያቄ ግን ከዚህ በፊት ፍርድ ቤት አይቶት ስለማያውቅና ጉዳዩ የሚታየው በተሻሻለው አዋጅ 789/2005 መሰረት አንቀፅ 5 “ከፍርድ ቤት ውጭ ስለሚቀርብ የትርጉም ጥያቄ” ስር ስለሆነ፣ በሌላ መልኩ፣ የቀረበውን የሕገ-መንግስት ጥያቄ በተመለከተ መሰረት የጣሉ ተመሳሳይ የፍርድ ቤትም ይሁን የፌደሬሽን ምክር ቤት ውሳኔዎች (precedents) ካለመኖር አኳያ፣ በአለም ተቀባይነት ያላቸውን የህገ-መንግስት አተረጓጎም መርሆዎች (principles of interpretation)፣ እና ያንዳንድ ሃገራት የፍርድ ውሳኔዎችን ከኢትዮጵያ ስርዐተ-ህግ፣ የመንግስት አወቃቀር፣ ፖሊቲካዊና ማህበራዊ መስተጋብር አኳያ መቃኘት ተገቢ ነው።

ከላይ የተገለፀውን ሃሳብ ለማጠናክር የፌደሬሽን ምክር ቤት ማቋቋሚያ አዋጅ 789/2005 እንደሚጠቁመው: “ምክር ቤቱ የሚቀርቡለትን ሕገ-መንግስ ጉዳዮች መርምሮ ለመወሰን ጠቃሚ ናቸው ብሎ የሚያምንባቸውን የህገመንግስት አተረጓጐም መርሆዎች መለየትና በስራ ላይ” በማዋል፣…ለምክር ቤቱ የቀረበው ጥያቄ በሕገ-መንግስቱ የሰፈሩትን መሰረታዊ መብቶች እና ነፃነቶች የሚመለከት ሲሆን ትርጉሙ ኢትዮጵያ የተቀበለቻቸውን አለማቀፍ ሰብአዊ ህግጋት ከአለማቀፍ የሰብአዊ መብቶች ህግ ጋት፣ አለማቀፍ የሰብአዊ መብቶች ስምምነቶችና የአለማቀፍ ሰነዶች መርሆዎች ጋር በተጣጣመ መንገድ” እንደሚተረጎም አቅጣጫ ይሰጣል።

(1) በኢትዮጵያ፣ “የቅድመ ምርጫ ዝግቶች እና ምርጫ በሚደረግበት ወቅት የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ለማወጅ የሚያስገድድ ሁኔታ ቢከሰት፣ በዚህም የተነሳ ምርጫ ማድረግ የማይቻል ቢሆን የምርጫ ዘመናቸው ያበቃው ምክር ቤቶች እና የአስፈፃሚው አካል የስራ ዘመን ምን ይሆናል?”

አስፈፃሚው ካነሳው የሕገ-መንግስት ትርጉም ጥያቄ በተገናኘ ሊነሱ የሚችሉ አንዳንድ የኢ.ፌ.ዴ.ሪ ሕገ-መንግስት ድንጋጌዎች ከተለያዩ የአተረጓጐም ስልቶች አኳያ:

(ሀ) ቀጥተኛ ወይም ሌጣ ትርጉም/Textualism/: መጀመሪያ ህጉን ያወጡት ሰዎች ቃል በቃል፣ በቀጥታ “ምን ቃል ነበር የተጠቀሙት?” ብሎ በመጠየቅ የህጉን ሌጣ ትርጉም (plain meaning) መመልከትና በቀጥታ ጥቅም ላይ ማዋል (direct application) ነው።

የኢ.ፌ.ዴ.ሪ ሕገ-መንግስት አንቀጽ 58 (1): “የምክር ቤቱ የሥራ ጊዜ ከመስከረም ወር የመጨረሻ ሳምንት ሰኞ እስከ ሰኔ ሰላሳ [በመሆኑ]..”

ኢ.ፌ.ዴ.ሪ ሕ/መ አንቀጽ 60 (1): “ጠቅላይ ሚኒስትሩ የሥልጣን ዘመኑ ከማለቁ በፊት… ምክር ቤ[ቱን መበተን ስላለበት…]፣

ኢ.ፌ.ዴ.ሪ ሕ/መ አንቀጽ 60 (3): ጠቅላይ ሚኒስትሩ የሥልጣን ዘመኑ ከማለቁ በፊት ምክር ቤቱን ከበተነ “ከስድስት ወር ባልበለጠ ጊዜ ውስጥ አዲስ ምርጫ መደረግ” ስለሚጠበቅበት” (የበተነው አዲስ ምርጫ ለማድረግ ከሆነ)፤ በሌላ መልኩ፣ ከላይ በኢ.ፌ.ዴ.ሪ ሕ/መ አንቀጽ 58 (1) የምክር ቤቱ አምስት አመት የሥራ ዘመን በግልፅ ስለተወሰነና በአንቀጽ 58 (3) የፓርላማው አምስት አመት እድሜ ሰኞ፣ ሰኔ ሰላሳ መሆኑ በግልፅ በመገደቡና ከዛ በላይ ሊራዘም ስለሚችልበት ድንጋጌ በየትኛውም የህገ-መንግስቱ ክፍል ስላልተገለፀ፣

ኢ.ፌ.ዴ.ሪ ሕ/መ አንቀጽ 54 (1): “የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አባላት… በየአምስት ዓመቱ በሕዝብ” ስለሚመረጡ፤ በሌላ መልኩ፣ በ አንቀጽ 60 (3): ጠቅላይ ሚኒስትሩ የሥልጣን ዘመኑ ከማለቁ በፊት ምክር ቤቱን በአንቀጽ 58 (1) እንደተገለፀው የመስከረም ወር የመጨረሻ ሳምንት ሰኞ ሰኔ ሰላሳ ከመድረሱ በፊት መበተን ስላለበት፣

በአንቀጽ 58 (3) መሰረት የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የሚመረጠው ለአምስት ዓመታት [ስለሆነና]፤ የሥራ ዘመኑ ከማብቃቱ ከአንድ ወር በፊት አዲስ ምርጫ [ተካሂዶ ስለሚጠናቅርቅ]፤ በመጨረሻም፣

በ ኢ.ፌ.ዴ.ሪ ሕ/መ አንቀጽ 106 መሰረት የ ሕገ-መንግሥቱ “የአማርኛ ቅጂ የመጨረሻው ሕጋዊ እውቅና ያለው ሰነድ” ስለሆነ በአማርኛ ቛንቛ ደግሞ፣ “ሰኞ፣ ሰኔ ሰላሳ” በ ሰኔ 29 እና ሃምሌ 1 መካከል የሚገኝ ቀን ከመሆን ውጭ ሌላ ተለዋጭ ትርጉም ስለሌለው፣ በቀጥተኛ አተረጓጎም (textually)፣ ሰኞ፣ ሰኔ ሰላሳ የምክር ቤቱና የጠቅላይ ሚኒስትሩ የስራ ዘመን ያበቃል ማለት ነው።

(ለ) የህጉ የመጀመሪያው ቅጂ ትርጉም/Original Meaning/: አንዳንድ የህገ-መንግስት ሊቃውንት የመጀመሪያ ቅጂ/የኦሪጂናላዊ (originalist/nontexological) ያተረጓጐም መርህን ከቀጥተኛ አተረጓጐም መንገድ (textualism) ጋር ሲያቀላቅሉት ቢታይም ነገር ግን ሁለቱ የተለያዩ ናቸው። ኦሪጂናላዊ ትርጓሜ ህጉን ቃል በቃል በመተርጎም ብቻ የሚወሰን ሳይሆን፣ ህጉ በፀደቀ ዚጌ የነበሩት ሰዎች ሊረዱት ከሚችለው እይታ (perspective) እና አገባብ (context) በመነሳት የህጉን መንፈስ ለመረዳት መሞከር ነው።

የዛሬ 25 አመት የተፃፈው የመጀመሪያው የኢትዮጵያ ሕገመንግስት ረቂቅ (draft) 105 አንቀፆች ነበሩት:: አሁን በስራ ላይ ያለው፣ የፀደቀው ደግሞ 106 አንቀፆች አሉት:: ከአስፈፃሚና የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የስራ ዘመን ጋር በተያያዘ በሁለቱ ሰነዶች መካከል መሰረታዊ የፍሬ ነገር (substantive) ልዩነት የለም።

ለምሳሌ፣ ከህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የስራ ዘመን ጋር በተያያዘ የሁለቱን ቅጂዎች አንቀፆች እናነፃፅር:

● በስራ ላይ ያለው የ ኢ.ፌዴ.ሪ ሕገመንግስት አንቀጽ 58 (3): “የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የሚመረጠው ለአምስት ዓመታት ነው፤ የሥራ ዘመኑ ከማብቃቱ ከአንድ ወር በፊት አዲስ ምርጫ ተካሂዶ ይጠናቀቃል” ሲል፣

● ረቂቁ የ ኢ.ፌዴ.ሪ ሕገመንግስት አንቀጽ 58 (3) ደግሞ : “…የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የስራ ዘመኑ ከማብቃቱ ከአንድ ወር በፊት አዲስ ምርጫ መደረግ አለበት::” ይላል።

የመጀመሪያው ጠበቅ ያለ (conservative) ቢመስልም፣ የሁለቱም ሰነዶች መንፈስ፣ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የስራ ዘመኑ ከማለቁ አንድ ወር ቀደም ብሎ ብሄራዊ ምርጫ በማካሄድ ቀጣዩን ምክር ቤት መተካት እንዳለበት አፅንኦት ለመስጠት ነው።

● የ ኢ.ፌዴ.ሪ ሕገመንግስት አንቀጽ 72 (3) ክፍተት ይኖረው ይሆን?

ህግ አውጪው በወቅቱ ያልታዘባቸው ወይም ያልገመታቸው ሁኔታዎች ዛሬ ላይ ጥያቄ ሲያስነ

ሱ፣ ተቀባይነት ያላቸውን መርሆዎች በመከተል ሕጉን መተርጎም አስፈላጊ ሊሆን ይችላል።

አንቀጽ 72 (3): “በዚህ ሕገ-መንግሥት መሰረት በሌላ አኳሗን ካልተወሰነ በስተቀር የጠቅላይሚኒስትሩ የሥራ ዘመን የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የሥራ ዘመን ነው” የሚለውን ገልብጠን ስናነበው፣ በሌላ አኳሓን ከተገለፀ የጠቅላይ ሚኒስትሩ የስራ ዘመን ምክር ቤቱ ከተበተነም በሗላ ሊቀጥል ይችል ይሆናል ለማለት ይሆን? የአርቃቂዎቹ ሃሳብ (legislators’ intent) ጥያቄ ውስጥ የሚገባው እንግዲህ እዚህ ላይ ነው::

ህጉን ባረቀቁት ሰዎች ሃሳብ (intent)፣ “የጠቅላይ ሚኒስትሩን የስልጣን ዘመን ከምክር ቤቱ የስልጣን ዘመን ትንሽ ረዘም ማድረግ የሚቻልበትን ሁኔታ ለመክፈት አስበው ወይም ሕገ-መንግስታዊ ቅርቃር (gridlock) ሲከሰት የአስፈፃሚው የስራ ዘመን እንደ አስፈላጊነቱ ከመደበኛው የስራ ዘመን ትንሽ ረዘም እንዲል አስበው ይሆን?” ብለን ለመጠየቅ፣ በመጀመሪያ፣ በሌላ አኳሗን የ ጠቅላይ ሚኒስትሩ ወይም የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የሥራ ዘመን ስለሚራዘምበት አጋጣሚ የሚገልፅ (በቀጥታም ይሁን በተዘዋዋሪ) ድንጋጌ መኖር አለበት።

ለምሳሌ፣ በማይናማር (Maynamar) ሕገ- መንግስት፣ የኢትዮጵያ አይነት ሁኔታ ሲከሰት፣ አስፈፃሚው ከተፈቀደለት የስራ ዘመን ለተጨማሪ ጊዜ መቆየት እንደሚችል ይገልፃል። ድንጋጌው ስላለ፣ ክርክር ቢነሳ ተርጓሚው አካል ጉዳዩን ሊመለከተው ይችላል። Maynamar Constitution, Article 61 (a).

በኢትዮጵያ ህግ ግን ከዚህ ጋር የሚቀራረብ ድንጋጌ የለም፣ የሕጉ አርቃቂዎች ሃሳብም ይህን በሚመለከት የሚጠቁመው ፍንጭ ወይም ለትርጉም ተጋላጭ ድንጋጌ የለም። ባጭሩ፣ አስቸኳይ ጊዜ አዋጅን ተጠቅሞ ህዝባዊ ምርጫን ማራዘም ስለሚቻልበት ሁኔታና አጋጣሚ የሚገልፅ የህገ-መንግስቱ ድንጋጌ የሕጉ አርቃቂዎች ሃሳብም የለም።

● አስቸኳይ ጊዜ አዋጅ እና የምርጫ ሰሌዳ:

“የሕዝብን ጤንነት አደጋ ላይ የሚጥል በሽታ ሲከሰት፣ የሚኒስትሮች ምክር ቤት አስቸኳይ ጊዜ አዋጅ…” እንደሚያውጅ ተመልክቷል። በዚህ አዋጅ፣ ለህዝብ ጥቅም ሲባል፣ ዴሞክራሲያዊ መቶችም ሳይቀሩ ሊገደቡ የሚችልበት አጋጣሚ እንዳለ ይገልፃል። በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ዴሞክራሲያዊ መብቶች ላይ ገደብ መጣል ማለት ግን፣ በህገመንግስቱ የተወሰነውን የምርጫ ቀን እስከማስቀየር ይደርሳል ማለት አይደለም። የኢ.ፌዴ.ሪ ሕገመንግስት አንቀጽ 93 ከ 72 እና 58 በጣምራ ሲነበቡ፣ አስቸኳይ ጊዜ አዋጅ በሂደት ላይ እያለ የስራ ዘመኑ የሚያልቅበት አስፈፃሚ፣ በቀጣይ ሊተካው ለሚችለዉ አዲስ አስፈፃሚ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁን አስተላልፎ ከማለፍ ውጭ፣ በሕገ-መንግስቱ ከተፈቀደለት የስራ ዘመኑ ተሻግሮ በሃገሪቱ መፃኤ የፖለቲካና ማህበራዊ ሁኔታዎች ዛሬ ላይ ከስራ ዘመኑ ባሻጋር መወሰን የሕገ-መንግስቱን የበላይነት የሚፃረር ብቻ ሳይሆን፣ የመንግስት የስልጣን ክፍፍል መርሆን (principle of separation of power) በመቃረን ሌሎቹን የመንግስት አካላት የሚገዳደር ይሆናል:: የአስፈፃሚ የማስፈፀም ስልጣን ከስልጣን ዘመን ማብቃት ጋር አብሮ ያከትማል (የ ኢ.ፌዴ.ሪ ሕገመንግስት አንቀጽ 72 [3])

(ሐ) መሠረት የጣሉ የፍርድ ውሳኔዎች (Stare Decisis or Judicial Precedents): የኢትዮጵያ የፍትህ ስርአት በይበልጥ በተፃፉ ህጎች (codified laws) መሰረት በመሆኑና፣ ይህን አወዛጋቢ የህግ ክርክር በሚመለከት ከዚህ በፊት ለትርጉም ቀርቦ የሚያውቅ ጉዳይ ወይም ተቀራራቢ ውሳኔ ባለመኖሩ፣ በሌላ መልኩ የፌደሬሽን ምክር ቤት ከዚህ በፊት ትርጉም የሰጠባቸው ክርክሮችም ቢሆኑ ለጉዳዩ በቀጥታ መልስ የሚሰጡ ስላልሆኑ፣ የዚህ አይነት የአተረጓጎም ዘዬ ለጊዜው ብዙም አስፈላጊ ላይሆን ይችላል።

(መ) አወንታዊ ምልከታ /Pragmatism/: የዚህ አተረጓጎም ዋና ትኩረት፣ የሚተረጎመዉ ጉዳይ (ቢተረጎም) የሀገሪቱ ቋሚ ህግ ስለሚሆን፣ ውሳኔው ከሌሎች ህጎች ጋር የሚኖረውን ተቃርኖ በማጤን፣ የህዝብ አቋም መመሪያ (public policy) አንፃር በሀገሪቱ፣ በህዝቧና የፖሊቲካ ስርአቱ ላይ የሚያደርሰውን አሉታዊ ጫናን ግምት ውስጥ በማስገባት፣ ህገ-መንግስት ከህግነቱ በተጨማሪ የፖለቲካ ሰነድም ስለሆነ፣ “ለፖለቲካዊ ችግሮች ፖለቲካዊ መፍትሄ” ከሚል እሳቤ በመነሳት ህጉን ከነባራዊ ሁኔታ በማጣጣም ለመተርጎም መሞከር ነው። ችግሩ፣ አስፈፃሚው ይሄን ያተረጓጎም ዘዬ በመጠቀም በ “ፐብሊክ ፖሊሲ እና የህዝብ ጥቅም” ሰበብ አይነኬ (nonderogatory) የህገመንግስት ድንጋጌዎችን ሳይቀር ለመሸራረፍና የግል የፖለቲካ አጀንዳዎችን ለመሰንቀር እድል መክፈቱ ነው።

አሁን ካለው የኢትዮጵያ ነባራዊ ሁኔታ፣ አስፈፃሚው “ለህዝብ ጤና” በሚል የምርጫ ሰሌዳን የመቀየር እርምጃው፣ ያንን ተከትሎ ያቀረበው “የሕገ-መንግስት ይተርጎምልኝ” ጥያቄ ወደዚህ ያተረጓጎም ስልት ያደላ የትርጉም ፍላጎት እንዳለው ይጠቁማል። የ አስፈፃሚው አካል የምርጫ ማራዘም ውሳኔና ያንን ተከትሎ የሚፈጠረው የስልጣን ክፍተት (power vacuum) ለበጎ ነው ብለው ውሳኔውን የሚደግፉት እንዳሉ ሁሉ፣ ከፍተኛ ተቃውሞ እና ሃገራዊ ውዝግብ በማስከተሉ፣ ብሎም በቀጣይ የምርጫ ሂደት ተአማኒነት ላይ አሉታዊ ተፅእኖ እንዳያሳድር፣ የ አገር አለመረጋጋትና የዴሞክራሲ ተቋማት መናጋትን ግምት ውስጥ ያስገባ ገንቢ የትርጉም አቀራረብ መከተል ጠቃሚ ነው (መተርጎም አስፈላጊ ሆኖ ከተገኝ)። መሠረታዊ የህገ-መንግስት ጥያቄ በይበልጥ ከህግ አንፃር በመመልከት፣ በቀጣይ ጠንካራ ሕብረብሄራዊ ሕገ-መንግስታዊነትን (multinational constitutionalim) ለማጠናከር ይረዳል።

(ሠ) የመንግስት አወቃቀርና ግንኙነት/Structuralism/: በመሰረቱ፣ የዚህ አይነቱ የህገ-መንግስት አተረጓጎም የህገ-መንግስቱን ስሪት፣ በፌደራል እና የክልል መንግስታት መካከል (ፌሰራሊዝም) እና በሶስቱ የመንግስት አካላት መካከል ያለውን ግንኙነት (የስልጣን ክፍፍል)፣ ብሎም በመንግስትና በዜጎች መካከል የሚኖረውን መስተጋብር ግምት ውስጥ ያስገባ አተረጓጎም ስልት ነው። የኢትዮጵያ ፌደራላዊ ስርዐት በክልልሎችና የፌደራል መንግስቱ በጥምር ሉአላዊነት (dual sovereignty) የሚገለፅ በመሆኑ፣ የፌደራል አስፈፃሚው አካል ርምጃዎችና ውሳኔዎች የክልሎችን ሉአላዊነት ከተጋፋ የህገ-መንግስቱ መሰረታዊ መርሆዎች ተጣሱ ማለት ነው።

(ረ) ታሪካዊ ልምዶች /Historical Practices/: ኢትዮጵያ፣ ሕገ-መንግስቱ ከመፅደቁ ጥቂት አመታት ቀደም ብሎ ለመበታተን ጫፍ ላይ ደርሳ የነበረች ሃገር መሆኗ ሲታሰብ፣ የሕጉ አርቃቂዎች ሃሳብ (legislative intent) ሕብረብሄራዊ ሕገ-መንግስታዊነትን መመስረት እንደነበር መገመት አያዳግትም። በመሆኑም፣ ይህ የአተረጓጎም መርሆ ከላይ የተጠቀሱትን የጋራ እሴቶችን ከማስጠበቅ አኳያ ነው ሕገ-መንግስታዊነትን የሚመዝነው። የኢትዮጵያ ያለፈ ታሪክ በተጨባጭ የሚያሳየው፣ ሕገ-መንግስት መብቶችን ለማስጠበቅ የተቀረፀ ሰነድ በመሆኑ፣ ከሕዝቦች ሉአላዊት በሚቃረን መልኩ የሚወሰዱ ማናቸውም የፌደራል አስፈፃሚ ውሳኔዎች ህገመንግስታዊ መሰረት አይኖራቸው።

ከኢትዮጵያ ነባራዊ ሁኔታ አኋያ የህገ-መንግስት ተርጓሚ አካል የላይኛው ምክር ቤት ወይም የፌደሬሽን ምክር ቤት ቢሆንም፣ ምንም እንኳ የአሜሪካ የፍትህ ስርዐት፣ የፌደራሊዝም ስሪት እና ተጨባጭ ሁኔታዎች ከኢትዮጵያ ቢለይም፣ የ ሕገ-መን

ግስት ጉዳዮች አጣሪ ጉባኤው የአሜሪካን ህገ-መንግስት ሳይንስ ፍልስፍና (constitutional jurisprudence) ከኢትዮጵያ ተጨባጭ ሁኔታ በማጣጣም የህገ-መንግስት ክለሳ ስራ ቢተገብር ጠቃሚ ጎኖች አሉት። በ ኢትዮጵያ የፍትህ ስርዐት የፍርድ ክለሳ (judicial review) የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሰበር ስልጣን ሕገ-መንግስታዊ መሰረት ቢኖረውም፣ ህገ-መንግስቱን የመተርጎም የወል ስልጣን ግን የለውም::

የፍርድ ውሳኔዎችን ህገ-መንግስታዊነት የመከለስ ደረጃዎች (Standards of Judicial Review) በኢትዮጵያ:

የፌደሬሽን ምክር ቤት ማቋቋሚያ አዋጅ 789/2005 አንቀፅ 7 (1): “ለአጣሪ ጉባኤው የሚቀርብ የሕገመንግስት ትርጉም ጥያቄ አቀራረብ በአዋጁ በሚወጣ መመሪያ መሰረት ይሆናል” ይላል። የህገ-መንግስት ማጣራት ሂደቱ የሚከተላቸውን የህገመንግስት መርሆዎችን (standards of review) ቢገልፅ መልካም ነው።

የአሜሪካ የፍርድ መከለስ ሂደት (judicial review process) ህጎች ወይም ድርጊቶች ከሕገ-መንግስቱ መቃረናቸውን ለመገምገም በሶስት የተለያዩ መሰረታዊ ደረጃዎች ይመረምራል:

● “Rational Basis” (ምክንያታዊ/ቀላል)- ለምሳሌ፥ የግለሰብ ተንቀሳቅሶ የመስራት መብትን የሚገድብ ህገ-መንግስታዊ ድንጋጌ ጥያቄ ዉቅስጥ ሲገባ፤

● “Intermediate Basis” (መካከለኛ)- ፍርድ ቤቶች ሕገመንግስታዊነቱን የሚመረምሩት ህግ ወሳኝ የመንግስት ጥቅምን የሚያራምድ መሆኑን በማየት መመርመር ፤

● “Strict Scrutiny” (በጥልቀት መፈተሽ መመርመር)-ለምሳሌ: የአንድን ቡድን፣ ብሄር፣ ዘር፣ ወይም ግለሰብ መሰረታዊ መብትን ለመገደብ አስፈፃሚው አካል በፍርድ ክርክር ወቅት የማስረዳት ሸክሙ (burden of proof) እጅግ ከፍ ያለ ነው፣ ምክንያቱም የግለሠብም ሆነ የቡድን ነፃነትን ለመገደብ መንግስት እጅግ አሳማኝ ምክኒያት ሊኖረው ስለሚገባ:: በሌላ መልኩ መንግስት የዜጎችን ነፃነትና ሉአላዊነት አደጋ ውስጥ እንዳይከት ከለላ ለመስጠት፣ የህጎችናን ድርጊቶችን ህጋዊነት የሚመረምረው ፍርድ ቤት በአስፈፃሚው አካል የሚወሰድ እርምጃን ህገመንግስታዊነትን ጠበቅ ባለ መስፈርት ይገመግማል።

አስቸኳይ ጊዜ አዋጅ በኢትዮጵያ፣ የምርጫ መራዘም፣ የክልሎች ሉአላዊነትና ሕብረብሄራዊ ፌደራሊዝም:

የስልጣን ምንጭ ሕዝብ በመሆኑና ለህዝብ ቅርበት ያላቸው ደግሞ የአካባቢ መስተዳድሮች (local governments) ስለሆኑ፣ ከፌደራል መንግስት ይልቅ ክልሎች በይበልጥ የሉአላዊነት መገለጫ ናቸው። የክልሎች ስብስብ የፌደራል መንግስት ስለሚፈጥር፣ የፌደራል መንግስት የክልሎች ፖለቲካዊ ፍጥረት ነው ማለት ይቻላል። የክልሎችን ሕገ-መንግስታዊ ሉአላዊነት በሚጋፋና፣ የጥምር ሉዐላዊነትን መርሆን ግምት ውስጥ ሳያስገባ የምርጫ ማራዘም ውሳኔ የፌደራል አስፈፃሚው መወሰኑ መሰረታዊ የሉአላዊነት መርሆን ስለሚፃረር፣ ጉባኤው የትርጉም ጥያቄውን የሚመረምረው ከላይ በአሜሪካ ስርዐት (strict scrutiny) በመሰለ ጥብቅ ምርመራ መሆን አለበት፣ በሌላ መልኩ ጥያቄውን ያቀረበው አስፈፃሚ ከፍ ያለ የማስረዳት ሸክም (burden of proof) አለበት።

ለምሳሌ፣ የትግራይ ክልላዊ መንግስት፣ የፌደራሉን ሕገ-መንግስት ተንተርሶ ባፀደቀው ህገመንግስት፣ የክልሉን ህዝብ የሉአላዊ ስልጣን ባከቤትነት ለማረጋገጥ ብሎም የመንግስት አስተዳደርን ለማስቀጠል፣ የነዋሪዎቹን ጤና አደጋ በማይጥል መልኩ “ምርጫ ለማድረግ ወስኛለሁ” ይላል። በሌላ መልኩ፣ የፌደራሉ አስፈፃሚ ከዚህ የተለዬ አቛም አለው። የ ፌደራሉ አስፈፃሚ አካል የምርጫ ማራዘም ውሳኔ በፌደራሉንም ሆነ የክልል ሕገ-መንግስታት፣ ኢትዮጵያ ፈርማ የሕጓ አካል ያደረገቻቸውን አለማቀፍ ስምምነቶች በመጣስ፣ የክልሎችን ሉዐላዊነት በመጋፋቱ የሕገመንግስቱን መሰረታዊ መርሆዎች ይፃረራል።

የመምረጥና መመረጥ መብት ወሳኝ ዴሞክራሲያዊ መብት መሆኑ ግልፅ ነው። በኢትዮጵያ ህገ መንግስት አንቀጽ 38 (1) መሰረት “ማንኛውም ኢትዮጵያዊ ዜጋ በቀለም፣ በዘር፣ በብሔር፣…ልዩነት ሳይደረግበት… በመረጣቸው ተወካዮች አማካኝነት በሕዝብ ጉዳይ አስተዳደር የመሳተፍ መብት” እንዳለው ይገልፃል። በትግራይ ክልል ህገ- መንግስት መሰረት ደግሞ፣ የክልሉ ህዝብ በክልሉ ጉዳይ ላይ የሉአላዊነት ባለቤት እንደሆነ፣ በአንቀፅ 8 ( 9) ሉአላዊነቱ የሚገለፀው ደግሞ የክልሉ ነዋሪዎች በቀጥተኛ ዴሞክራሲያዊ ሂደት በመረጧቸው ተወካዮቻቸው እንደሆነ፣ ይህ መብት በምንም መልኩ ሊገደብ እንደማይችል አንቀፅ 9 (1) ያስረግጣል።

በተመሳሳይ፣ በአማራ ክልል ህገ-መንግስት ምእራፍ ሁለት፣ አንቀፅ 8 ንኡስ አንቀፅ 2 መሰረት፣ የክልሉ ህዝብ የሉአላዊ ስልጣን ባለቤት እንደሆነና፣ ይህ ሉአላዊነት የሚገለፀው ደግሞ፣ በሚመርጧቸው ተወካዮች እና ራሳቸው በቀጥታ በሚያደርጉት ዴሞክራሲያዊ ተሳትፎ እንደሆነ ይገልፃል።

አስቸኳይ ጊዜ አዋጅን ጨምሮ ማናቸውም የአስፈፃሚ አካል ፖሊቲካዊ እርምጃዎች “ለዜጎች ጥቅም” በሚል የዜጎችን ሰብአዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶችን (በተለይም የመምረጥና መመረጥ መብትን) ሊገድብ እንደማይገባ፣ የኢትዮጵያ ህገ- መንግስት ምንጭ፣ በሗላም አካል በሆነው፣ የተባበሩት መንግስታት ድርጅት የአለማቀፍ ሰብአብዊና ፖለቲካዊ መብቶች ቃልኪዳን (ICCPR: Part One, Article 1) ላይ በግልፅ ተቀምጧል። የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ለዜጎች ደህንነትና ጤና ሲባል መፈፀሙ አስፈላጊነቱ ባያከራክርም፣ ራሱ ሕገ-መንግስቱ ከለላ የሰጣቸውን መሰረታዊ በራስ ጉዳይ የመወሰን መብቶች፣ የክልሎችን ሉዐላዊነት በመጋፋት፣ ዴሞክራሲያዊና ሰብአዊ መብቶችን አደጋ ላይ በሚጥል መልኩ የሚወሰድ የአስፈፃሚ ርምጃ ኢ-ህገመንግስታዊ ይሆናል። ግልፅ የጥቁር ቀለም የሕገ-መንግስት ድንጋጌዎች ሲጣሱ የህገመንግስት ትርጓሜ የሚያስፈልግበት አገባብ የለም።

ጉዳዩ ያገባኛል ስለማለት (Locus Standi) እና የአንድ ወገን አቤቱታ (One-sided Petition):

ህገ መንግስቱን የሚቃረን ውሳኔ ሲከሰት የትርጉም ጥያቄውን ለምክር ቤት ማቅረብ ያለበት በውሳኔው ያልተስማማ ሌላ ሶስተኛ ወገን ነው ወይስ ከ ህገ-መንግስቱ የሚቃረን ውሳኔ ወስኛለሁ ብሎ የሚያምነዉ ራሱ አስፈፃሚው አካል (በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በኩል አሰፀድቆ ማቅረብ ሌላ ጉዳይ ነው)?

የሕገ-መንግስት ጉዳዮች አጣሪ ጉባኤው መሰረት በሆነው የ ኢ.ፌ.ዴ.ሪ ሕ/መ 84 (2) መሰረት: “በፌዴራሉ መንግሥትም ሆነ በክልል ሕግ አውጪ አካላት የሚወጡ ሕጐች ከዚህ ሕገ መንግሥት ጋር ይቃረናሉ የሚል ጥያቄ ሲነሳና ጉዳዩም በሚመለከተው ፍርድ ቤት ወይም በባለ ጉዳዩ ሲቀርብለት መርምሮ ለመጨረሻ ውሳኔ ለፌዴሬሽኑ ምክር ቤት ያቀርባል” በማለት የጉባኤውን ተግባርና አላማ ያብራራል።

የሕገ-መንግስቱን ድንጋጌ አንቀፅ 84ን ለማሟላት በወጣው በተሻሻለው አዋጅ 789/2005 መሰረት: “በማንኛውም የመንግስት አካል ወይም ባለስልጣን የመጨረሻ ውሳኔ … መብቴና ነፃነቴ ተጥሷል የሚል ማንኛውም ሰው… ለ ጉባኤው…ማቅረብ ይችላል” ይላል። በ በርካታ ሃገራት ህጎች “ሰው” ማለት የተፈጥሮ ሰው ወይም አርቲፊሻል ሰው ሊሆን ይችላል። አስፈፃሚውን እንደ ተቋም (juridical person) እንውሰድና፣ ራሱ የምርጫ ማራዘም ሃሳብ ለምርጫ ቦርድ አቅርቦ፣ የራሱ ውሳኔ ከህግ ጋር ስለተጋጨበት እንዲተረጎምለት ጥያቄ የሚያቀበው ራሱ አስፈፃሚው ይሆናል ማለት ነው። እንግዲህ፣ የሕገ-መንግሥ

ት ትርጉም ጥያቄ የሚያቀርበው ያንድ ወገን አቤቱታ አቅራቢ (lone petitioner) ሌላ ወገን ተቃራኒ ሃሳብ ማቅረብ በማይችልበት ሁኔታ፣ የአጣሪ ጉኤው፣ ከዛም አለፍ ብሎ ወደ ፌደሬሽን ምክር ቤት ጉዳዩ ከቀረበ፣ ምክር ቤቱ፣ የሁለት ወገን ሃሳብ እንዳያይ የ “ይተርጎምልኝ” ጥያቄው አቀራረብ ጉዳዩን አስቸጋሪ ያደርገዋል።

አስፈፃሚው “የራሴ ውሳኔ ከገ ሕገ-መንግስቱ ጋር ተቃርኖብኛል” ብሎ የፌደሬሽን ምክር ቤትን “ተርጉምልኝ” ማለቱ፣ ከመጀመሪያውኑ የምርጫ ማራዘም ውሳኔው ሕገ-መንግስታዊ መሰረት ስለሌለው አከራካሪ እንደሆነና፣ ዞሮ ዞሮ ጉዳዩ ፌደሬሽን ምክር ቤት ለትርጉም ሊሄድ እንደሚችል አስፈፃሚው ተስፋ በማድረግ ቀድሞ እያወቀ የወሰደው እርምጃ ነበር ማለት ነው። ያለበለዚያ፣ “ጉዳዩ የህግ ትርጉም ያስፈገዋል” ወይም “ሕገ-መንግስቱን ተቃርኗል” የሚለው ጥያቄ ይመጣ የነበረው፣ በአስፈፃሚው የምርጫ ማራዘም ውሳኔ ቅር በተሰኝ ሌላ ሶስተኛ ወገን ይሆን ነበር። አጣሪ ጉባኤው፣ “አስፈፃሚው የሕገመንግስት ትርጉም ጥያቄ ለማቅረብ የሚገባው ወገን (real party in interest) መሆኑንም መጠየቅ ይኖርበታል።

(2) “የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ እንዲታወጅ ምክንያት የሆነው ክስተት ከተወገደ በሗላ [ምርጫውስ] በምን ያክል ጊዜ ውስጥ ሊከናወን ይገባል?”

ሁተኛው ፍሬነገር ከህግ ትምህርት ቤት የመላምት ጉዳይ (hypothetical case) ጋር ይመሳሰላል። ገና የመጀመሪያው፣ ዋናው ጉዳይ እልባት ሳያገኝ (አስፈፃሚው መቼ፣ ምን እንደሚያደርግ ሳይታወቅ)፣ በፖለቲካ ውሳኔ ባንዣበበበት ሁኔታ) የህግ አስተያየት መሰንዘር ብዙም ጠቃሚ ባይሆንም፣ በሕገ-መንግስቱ ድንጋጌ አንቀጽ 54 (1) ምርጫ በየአምስት አመቱ መደረግ ስላለበት እንዲሁም 58 (3): “የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የሚመረጠው ለአምስት ዓመታት…፤ የሥራ ዘመኑ ከማብቃቱ ከአንድ ወር በፊት አዲስ ምርጫ ተካሂዶ ስለሚጠናቀቅና አስፈፃሚው እንደሚለው ምርጫውን ማድረግ ስላልተቻለ፣ የኮሮናቫይረስ በተለይ ኢትዮጵያ ውስጥ ያለው ስርጪት መጠን ተገምግሞ፣ ከአስፈላጊ ጥንቃቄ ጋር በተቻለ ፍጥነት ምርጫ ቢደረግ፣ ዜጎች በፈቀዱትን መንግስት የመተዳደር ሕገ-መንግስታዊ መብታቸውን በተቻለ ፍጥነት እንዲጎናፀፉ ያግዛል።

ማጠቃለያ፥

ሕገ-መንግስት የህግና የፖለቲካ ስነድ ከመሆኑ አኳያ የፖለቲካ ውሳኔዎችም ችግር ፈቺ ሊሆኑ ቢችሉም፣ ግልፅ የሆኑ፣ ራሳቸው በራሳቸው የሚፈፀሙ (self-executing) የጥቁር ቀለም ሕጎችን መተርጎም ግን አዲስ ህግ ለመፍጠር ከመሞከር አይለይም።

አማራጭ አንድ: ኢትዮጵያ ውስጥ ያለው የኮሮናቫይረስ ስርጪት ተገምግሞ፣ ከከፍተኛ ጥንቃቄ ጋር በተቻለ ፍጥነት ምርጫ በማድረግ ቅቡል የመንግስት አስተዳደር ማስቀጠል፤

አማራጭ ሁለት: በአግባቡ በተጠና በቂ መረጃ መሰረት የቫይረሱ ስርጭት ምርጫ ለማድረግ እንደማያስችል ሃገራቀፍ መግባባት ከተደረሰና ሰኔ ካለፈ፣ ህብረብሄራዊ፣ ሁሉንም ኢትዮጵያዊ ያሳተፈ የአደራ መንግስት (caretaker government) በማቛቛም፣ የአደራ አስተዳደሩ ምርጫ በማካሄድ ስልጣን ለሚመረጥ ፓርቲ ወይም የፖርቲዎች ጥምረት ማስተላለፍ፤

አማራጭ ሶስት:

ሁለተኛው ካልተቻለ፣ የሃገሪቱ ርእሰ ብሄር (ፕሬዝደትን) ብሄራዊ ምርጫ ተካሂዶ ሌላ መንግስት እስኪተካ ሃገሪቱን በአደራ መንግስትነት ቢያስተዳድሩ (የርእሰ ብሄር የስራ ዘመን ከጠቅላይ ሚኒስቴር በአንድ አመት በመብለጡ የሚፈጠረውን የስልጣን ክፍተት (power vacuum) በመሸፈን የሽግግር ሂደቱን ሊመሩ ይችላሉ።

የዳኝነት ሚና

የዳኞች ሚና በስነ-

ስርዓት ረገድ በኮመን ሎው እና ሲቪል ሎው አገራት መካከል ያለው የመርማሪ (inquistiorial) እና የሙግታዊ (adversarial) አቀራረብ የአስተዳደር ጉባዔና የመደበኛ ፍ/ቤት የልዩነት ነጥብ ተደርጐ ይወሰዳል፡፡ በሁለቱ የህግ ስርዓቶች ጉባዔዎች በጉዳዩ ወይም በክርክሩ ላይ ካላቸው ቀጥተኛ ተሳትፎ አንጻር አካሄዳቸው የመርማሪነት እንደሆነ ስምምነት አለ፡፡ ከስምምነቱ ባሻገር ብዙዎቹ የመስኩ ባለሙያዎች የአስተዳደር ጉባዔ ይህን መርማሪ አካሄድ መከተል እንዳለበት ጠንካራ መከራከሪያ ያቀርባሉ፡፡

እንደ ፒተር ሌይላንድ እና ቴሪውድስ ገለጻ፤

የአስተዳደር ጉባዔ መርማሪ የስነ-ስርዓት አቀራረብ መከተል ይኖበታል፡፡ ይህ ሲሆን ነው በጉዳዩ ላይ በቀጥታ ምርመራ በማድረግ ፍትህ መሰራቱን ማረጋገጥ የሚችለው፡፡

መርማሪ በሆነው አካሄድ እውነትን ፈልፍሎ ማውጣት ለተከራካሪ ወገኖች ብቻ የሚተው ሳይሆን ችሎቱን የሚመራው ዳኛም በንቃት ይሳተፍበታል፡፡ ይህ መርማሪ የክርክር አመራር ስርዓት በመደበኛው የፍትሐ ብሔር ሙግት ላይም የሚታይ ቢሆንም በገዘፈ መልኩ በተጨባጭ የሚንፀባረቀው ግን በአስተዳደር ጉባዔ በሚካሄዱ ክርክሮች ላይ ነው፡፡

HAALA SHALLAGGII ADABBII YAKKOOTA DADDABALAMAA FI IRRA DEDDEEBII

HAALA SHALLAGGII ADABBII YAKKOOTA DADDABALAMAA FI IRRA DEDDEEBII 

ADABBII YAKKOOTA DADDABALAMAA MURTEESSUU.

 Himatni tokko daddabalamaan dhiyaachuu fi (himata yakkaa mataa isaa danda’e adda addaa qofaatti dhiyeessuun) shallaggii adabbii irratti garaagarummaa ni fida. Kana qofa osoo hin taane yakka daddabalamaa ta’an jidduutti iyyuu sirni adabbiin ittiin shallagamu  adda addaatu jira. Kanuma agarsiisuuf  seerri yakkaa keenya adabbiin yakkoota daddabalama sirna adabbii addaa akka ta’ee fi sababa adabbii cimsu addaa keessaa garee tokko akka ta’e keewwata 85 irratti agarsiiseera.

Keewwata 85: special aggravating circumstances in case of concurrence and recidivism.

“In case of concurrence of crimes and recidivism,the penalty shall be aggravated according to the provisions of articles 184-188 of this code.”

Akka keewwata kana irraa hubatamutti yakki daddabalamaa sababa adabbii cimsu addaati. Kan hoogganamus bu’uura s/y bara 1997 hojiirra oole keewwattoota 184-187tti(osoo irra deddeebii hin dabalatiin) dha.

Akkuma sababoota adabbii cimsan waliigalaa sababoonni adabbii cimsan addaa (daddabalamni) hammeenya yakkamaa kan ibsan ta’ullee lameen kun garaagara. Daddabalamni adabbii caalu hordofsiisa. Sababoonni adabbii cimsan waliigalaa jiraachuu qofti adabbii cimsuu dhiisuu danda’u. Abbaan murtii sababoonni adabbii cimsan waliigalaa yommuu jiraatanitti dhugumatti hammeenya yakkamaa ni mul’isuu gaaffii jedhu of gaafatee yoo hammeenya yakkamaa hin mul’isan ta’e otoo sababoota kanaan adabbii hin cimsiin bira darbuu ni danda’a. Haa ta’u malee yommuu daddabalamni ykn irra deddeebiin jirutti yakkamaan akka hammeenya qabutti yaadni seeraa fudhatama. Kanaafuu, manni murtii yakkamaan seera adda addaa cabsuu,gocha yakkaa adda addaa raawwachuu isaa osoo arguu cinaatti dhiisuun adabbii cimsuu dhiisuu hin danda’u.

 ADABBII DADDABALAMA QABATAMAA.

Daddabalamni qabatamaa (keewwata 85) yommuu uumametti sirni adabbiin itti murtaa’u keewwata 184 jalatti taa’eera.

Article 184.- Aggravation of Penalty in Case of Concurrent Crimes

 (1) , In case of material concurrence of crimes (Art. 85) the Court shall determine the penalty on the basis of the general rules set out here after, taking into account, for the assessment of the sentence, the degree of guilt of the criminal:

(a) where capital punishment or life imprisonment is determined for one of the concurrent crimes punishable with deprivation of life or liberty or where the maximum term of imprisonment provided under the provisions of this General Part (Arts. 106 and 108) is imposed for one of the concurrent crimes punishable with imprisonment of the same kind, this penalty shall, subject to the provisions of sub-article 1(c) and (e) of this Article override any other penalties that would have been imposed on the other concurrent crimes. However if, instead of one of the penalties specified above, a sentence of imprisonment below the maximum laid down in the General Part of this Code has been passed for the most serious crime, the Court shall aggravate the sentence on account of the other concurrent crimes in. accordance with sub-article (1) (b) of this Article.

(b) in case of two or more concurrent crimes entailing loss of liberty the appropriate penalty for each crime shall be determined and added. However, the duration of the total penalty may not go beyond the general maximum fixed in the General Part of this Code for the kina of penalty applied. In case of concurrent crimes entailing simple imprisonment and rigorous imprisonment, simple imprisonment of two years shall, for purposes of this Article, be deemed to be equivalent to rigorous imprisonment of one year.

(c) in case of concurrence between a penalty entailing loss of liberty and a fine the Court may impose both penalties. When imposing the sentence it shall apply the. provision of subarticle {1 )(b) in case of imprisonment, and the provision of sub-article (1)(d) in case of fine.

(d) in case of two or more concurrent crimes entailing fine the appropriate penalty for each fine shall be determined and added. Without prejudice to cases where the criminal acted for gain (Art.92), the total amount may not, exceed the general maximum prescribed in the General Part of this Code.

(e) where the Court orders the forfeiture of the criminal's property in case of one of the

concurrent crimes, it may not impose a fine on account of the other crime.(2) Where there exists concurrence of crimes as defined in Article 60(c) of this Code the punishment shall, unless otherwise provided, be determined in accordance with the provisions of sub-article (1) of this Article, (3) Any secondary penalty or preveDtive, corrective or safety measure may be applied even though its application is justified under only one of the relevant provisic;ms or in respeyt of only one of the concurrent

crimes.

            Keewwata 184. 

           Yakkoonni Qabatamoo Yommuu Dachaa  Ta’an Adabbii Cimsuu

Dhimmi yakka qabatamaa dachaa ta’e yoo mudatu / keewwata 85/ manni murtichaa cimina badii yakkamtichaa madaaluun bu’uura dambiilee armaan gadiitiin adabbicha cimsee ni murteessa.

yakkoota dachaa bilisummaa yookiin lubbuu dhabsiisuun adabsiisan keessaa sababa isa tokkootiin du’a yookiin hidhaa umurii guutuu yookiin yakkoonni kun adabbii hidhaa akaakuu wal fakkaataa kan adabsiisan ta’ee, sababa isa tokkoon adabbii olaanaan kutaa waliigalaa seerichaa keessatti tumame /Keewwata 106 fi 108/ yoo murtaa’u, keewwata xiqqaa kana (c) fi (e) tiin kan tumame akkuma eegametti ta’ee, murtiin kun adabbii yakkoota dachaa biroo ilaalchisee murtaa’u hunda walitti hammatee ni qabata.

Ta’us, sababa yakka isa cimaatiin, adabbiilee armaan olitti ibsaman keessaa tokko murtaa’uun hafee adabbii olaanaa kutaa waliigalaa seerichaan tumame irraa gadi buufamee adabbiin hidhaa kan murtaa’e yoo ta’e, sababa yakkoota dachaa birootiin manni murtichaa bu’uura keewwata kana keewwata xiqqaa 1 (b) tiin adabbicha olkaasa.

Yakkoonni dachaa lama yookiin isaa ol ta’aniifi adabbiilee bilisummaa dhabsiisan  hordofsiisan yoo mudatan, tokkoon tokkoon yakkoota dachaan raawwatamaniif adabbiin barbaachisaa  ta’e murtaa’ee hundumtuu ni ida’ama. Ta’us, akaakuu adabbichaaf kutaa waliigalaa seerichaan adabbii olaanaa tumame caaluu hin danda’u.

Yakkoonni hidhaa cimaafi hidhaa salphaatiin adabsiisan dachaa ta’anii yoo argaman raawwii keewwata kanaatiif adabbiin hidhaa salphaa waggaa lamaa akka hidhaa cimaa waggaa tokkootti ni lakkaawama.

yakkoonni hidhaafi adabbii maallaqaatiin adabsiisan dachaa ta’anii yoo mudatan, adabbiileen lamaanuu walitti dabalamanii ni murtaa’u. Akkaataan murtii isaas, gama hidhaa ilaallatuun tumaa keewwata xiqqaa kana (1) (b), gama adabbii maallaqaa ilaallatuun immoo tumaa keewwata xiqqaa kana (1) (d) bu’uura godhachuun ta’a.

yakkoonni dachaa lama yookiin isaa ol ta’an adabbii maallaqaa hordofsiisan yommuu mudatan, tokkoon tokkoon yakka dachaa raawwatameef adabbiin barbaachisaa ta’e  murtaa’ee hundumtuu ni ida’ama. Yakkamtichi miira jaalala maallaqaatiin kaka’ee kan raawwate yoo ta’e malee /Keewwata 92/, adabbii maallaqichaa daangaa adabbii maallaqaa olaanaa kutaa waliigalaa seerichaa keessatti tumame dabarsuun hin danda’amu.

manni murtichaa sababa yakkoota dachaa ta’an keessaa tokkoon qabeenyi adabamtichaa akka dhaalamu kan murteesse yoo ta’e, sababa yakka birootiin adabbii maallaqaa dabalataan murteessuu hin danda’u.

bu’uura seera kana keewwata 60(c) jalatti tumameen yakkoonni dachaa yoo mudatan, haala birootiin kan tumame yoo ta’e malee, adabbichi bu’uura keewwata kana keewwata xiqqaa 1 tiin ni murtaa’a.

adabbiin dabalataa yookiin tarkaanfiin eeggannoo ittisaafi eegumsaa yookiin sirreessuu amalaa yookiin nageenyaa kamiyyuu, tumaa rogummaa qabu tokko irratti yookiin yakkoota dachaa ta’anii raawwataman keessaa yakka tokko qofaaf murtaa’ee yoo argamellee adabbii waliigalaa waliin raawwatamaa taasisuun ni danda’ama.

Akka tumaa kanaattis sirnoonni shan adda bahanii taa’aniiru. Tokkooffaan yakkoota qabatamaa raawwataman adabbii gosa tokko (kan akka du’a, hidhaa cimaa/salphaa,) keessaa tokko qofa filaachuun adabbii isa baaxii gosa adabbichaaf taa’e (keewwata 106 fi 108) yoo murtaa’e jiraate;adabbiin kun qofti kanneen biroo caaluun filatama. 

Lammaffaan yoo adabbiin baaxiin gosa adabbichaa hin murtaa’u ta’e immoo shallaggiin isaa bu’uura keewwata 184(1)(b) tiin ta’a. Kana jechuunis adabbiin yakkoota qabatamaa raawwataman keessaa kan isa cimaa baaxiitii gadi yoo adabsiise yakkoota daddabalamaa hafaniif immoo isa cimaarratti ida’uun cimsamee murtaa’a jechuun dha. Bu’uuruma kanaanis yakkoonni daddabalama qabatamaa adabbii hidhaa cimaatiin(salphaatiin) adabsiisaniif adabbiin kan shallagamu adabbiin tokkoon tokkoon isaanii qofaatti erga murtaa’een booda walitti ida’amuun shallagama. Kuni yoo ta’u ida’amni argame baaxii gosa adabbichaaf kutaa waliigalaa keessatti taa’e (jechuun kan hidhaa cimaa waggaa 25,kan hidhaa salphaa waggaa 5) caaluu hin qabu.

Fakkeenyaaf, ‘A’ n ajjeechaa gara jabeenyaan keewwata 539 jalatti (hidhaa cimaa umurii guutuu ykn du’aan adabsiisuun) yoo balleessaa ta’e akkasumas yakka gowwoomsuu keewwata 692 jalatti (hanga hidhaa cimaa waggaa shaniitiin adabsiisuun) yoo balleessaa ta’e yakka isa cimaatiif adabbiin du’aa yoo murtaa’e hanga adabbiin du’aa raawwatutti adabbii walabummaa isaa daangeessu biroo yakka gowwoomsuuf raawwachuu osoo hin barbaachisiin adabbii du’aatiin haguugamee kan hafu ta’a. Haa ta’u malee adabbii gosa biroo kan akka adabbii maallaqaa dabalataan raawwachuu kan dhorku mitti.

Sadaffaan, daddabalamni uumame gar-tokko hidhaa cimaatiin garri biroo immoo hidhaa salphaatiin kan adabsiisan yoo ta’e shallaggiin adabbii kan taasifamu tokkoon tokkoo yakkootaaf adabbiin erga murtaa’een booda adabbiin hidhaa salphaa waggaa lamaa akka adabbii cimaa waggaa tokkoo waliin wal-madaalutti fudhatamee walitti ida’amuun ta’a. Haalli ida’ama isaaniis adabbiin tokkoon tokkoon isaanii qofaatti erga murtaa’een booda walitti ida’amuun shallagama. Kuni yoo ta’u ida’amni argame baaxii gosa adabbichaaf kutaa waliigalaa keessatti taa’e (jechuun kan hidhaa cimaa waggaa 25,kan hidhaa salphaa waggaa 5) caaluu hin qabu.

Arfaffaa, yakkoonni daddabalaman gar-tokko kan maallaqaan garri biroo immoo kan hidhaan adabsiisan yoo ta’e tokkoon tokkoo isaaniif adabbiin malu erga murtaa’een booda kan hidhaa bu’uuruma armaan olitti eerreen walitti ida’amee kan maallaqaa fi maallaqaas walitti ida’amee dhumarratti adabbiin hidhaa fi maallaqaa walitti adabuun murtaa’a. 

Shanaffaa, adabbiin maallaqaa daddabalamaas kan ida’amu tokkoon tokkoo yakkaaf adabbiin maallaqaa malu erga murtaa’een booda walitti ida’uun ta’a. Adabbiin maallaqaa kun yoo muramus sababa maallaqa jaalachuun (keewwata 92) jalatti yakka raawwatame yoo ta’e ykn seeronni biroo adabbii caalu yoo tuman malee adabbiin maallaqaa baaxii kutaa waliigala (keewwata 90(1)) jalatti taa’e (nama dhuunfaaf qarshii 10,000 (kuma kudhan) dhaabbataaf immoo 500,000(kuma dhibba shan) caaluu hin qabu.

Qabxiilee sirna shallaggii shanan armaan olitti ibsaman irratti dabaluun keewwatni 184 rakkoowwan tokko tokkoof yaada haaraa sadi kaa’eera.

Keewwata 184(2) jalatti daddabalamni bu’uura keewwata 60(c) jalatti ibsame yommuu uumamutti adabbiin bu’uura kamiin akka murtaa’u seerri addatti yoo kaa’e malee bu’uuruma keewwata 184(1) jalatti taa’een shallagamuu akka qabu kaa’eera. Kana yoo jennus akkuma jalqaba irraa kaanee ilaaluuf yaalletti daddabalamni gocha tokkoon balleessaa keewwata wal-fakkaatu jalatti kufu namoota adda addaarratti yoo raawwatame (fakkeenyaaf rasaasa tokko dhukaasuudhaan nama-lama irra miidhaa qaamaa cimaa geessisuu kan fakkaatu) akka daddabalama qabatamaatti fudhatamuun adabbiin shallagama.

Manni murtii yakkoota daddabalamaa uumaman keessaa isa tokkoof qabeenyi yakkamaa akka dhaalamu yoo murteesse sababa yakkoota daddabama birootiif adabbii maallaqaa murteessuu dhorgeera. Akkuma tumaa seerichaa irraa ifaan hubatamutti ajajni dhaalma qabeenyaa yakkamaa irratti kennamuun isaa yakkamaarratti adabbii maallaqaa biroo dabarsuu kan hambisu dha. Fakkeenyaaf, yakkamaan yakka bilisummaa biyyaa dabarsanii kennuutiin balleessaa yoo ta’e qabeenyi isaa akka dhaalamu murtaa’uu danda’a. Dabalataan yakkamaan kun yakka biroo hanga qarshii 20,000tiin isa gaafachiisuun yoo balleessaa ta’e manni murtii yakka isa tokkoof qabeenyi yakkamaa kanaa akka dhaalamu erga murteesseen booda dabalataan qarshiin 20,000 kan itti murtaa’uu danda’u yoo ta’ellee adabbii qarshii kana hafaa gochuu qaba. Dhimmi biroo as jalatti seerichi kaa’u yakkoota daddabalamaa keessaa isa tokko irratti tarkaanfiiwwan of-eeggannoo yoo kennaman barbaachisummaa tarkaanfichaa isaa yakka isa tokkoof qofa yoo ta’ellee yakkoota daddabalamaan wajjin raawwataman biroofis raawwatinsa waliigalaa ni qabaata.

Yakkoonni daddabalama qabatamaa maal akka ta’an armaan dura kan ilaalle yoo ta’ellee as jalattis yaadachiisumaaf haala adabbiin isaanii ittiin murtaa’u waliin wal-qabsiifnee ilaaluu yaalla. Fakkeenyaaf Abdiisaan konkolaataa Baay’ataa hatee osoo baqachaa jiruu Caalaa rukutee ajjeesuun yoo bira darbe yakka daddabalamaa adda addaa hannaa fi ajjeechaa raawwateera. Akkasumas yakka wal-fakkaatu fakkeenyaaf Abdiisaan konkolaataa Baay’ataa yoo hate,biskileetti Caalaa fi eeboo Dhaabaas yoo hate yakka daddabbalamaa wal-fakkaatu sadi(hanna sadi) raawwateera. Yakkoonni kunis yakkoota qabatamaa walitti aansuun (consucatively) raawwataman waan ta’aniif adabbiin isaanii bu’uura keewwata 184 tiin kan murtaa’u ta’a.

Haa ta’u malee yakkoonni kun erga murtiin yakka isa tokkoo darbee kan raawwate yoo ta’e daddabalama qabatamaa hin ta’u. Fakkeenyaaf Abdiisaan konkolaataa Baay’ataa hatee erga adabbii hidhaatiin adabamee booda biskileettii caalaa yoo hate adabbiin bu’uura daddabalamaan osoo hin taane bu’uura irra deddeebiin shallagama.

Dhimmi boodaa kun daddabalama duuba barame (retrospective concurrence) waliin wal-fakkeeffamuu hin qabu. Yakkoonni daddabalamaa fi yakkoonni irra deddeebii yakka murtiin duraa fi yakka murtiin booda raawwatame jedhamee murtiin kan addaan isaan baasu dha. Yakkoonni daddabalama qabatamaa duuba barame (retrospective concurrence) kan jennu immoo Dhimmi boodaa kun daddabalama duuba barame (retrospective concurrence) waliin wal-fakkeeffamuu hin qabu.Murtiin yakka isa duraa raawwatamuu yakkootaa gargar hin baasu. Fakkeenyaaf erga Abdiisaan yakka hannaa konkolaataa Baay’ataa irratti waan raawwateef irratti murtaa’ee booda yakka biraa biskileettii Caalaa hatuun isaa kan sababa hin beekamiin tureef silaa yakka duraa waliin daddabalama qabatamaan isa adabsiisu raawwachuun isaa yoo beekame yakka daddabalamaa uumamu dha.

Akka yaada waliigalaatti yakkoonni daddabalamaa irraan takkaa murtaa’uu qabu(seera deemsa falmii yakkaa keewwata 116(1). Haa ta’u malee ofirraa ittisuu himatamaa kan danqu yoo ta’e adda addaa baafamee akka ilaalamee murtaa’u taasisuun ni danda’ama. Haala kanaatiin yakkoonni daddabalamaa adda adda baafamanii yoo falmiin taasifame adabbiin isaa garuu hanga adabbii osoo bakka tokkotti murtaa’ee adabsiisuu caaluu hin qabu. Seerri yakkaa dhimma kana keewwta 186 irratti ifaan kaa’eera.

Article 186.- Retrospective Concurrence.

(1) Where it is discovered that another concurrent crime had been committed before judgment by a criminal while serving or after having served a sentence for acrime for which he was convicted, the Court shall assess sentence, so that the criminal is not punished more severely than if all the crimes had been tried together.

(2) The Court, taking into account the penalty already imposed, shall determine the appropriate penalty in accordance with the preceding Articles.

(3) Where different penalties have been imposed in separate trials before different Courts or divisions on charges which should have been tried together the aggregate sentence shall be determined in accordance with the preceding Articles.

Dhimmooni yakka duubarra barame ilaalchisee seera adaba yakkaa duraanii keewwata 191 keessatti taa’e hojiirra akka oolaniif seerichi kan kaa’e yoo ta’ellee seerri deemsa falmii yakkaa garuu akkamitti akka akka hojiirra oolan wanti kaa’e hin jiru ture. Dhimmi daddabalama akkasii osoo manneen murtii adda addaatiin murtaa’ee mana murtii isa kamtu murtii dhumaa kenna? Mana murtii tokko keessatti dhaddacha adda addaatti yoo murtaa’e abbaa seeraa addaatu murteessa? Gaaffileen jedhan hin deebine ture. Hanga seerri deemsa falmii hodofamuu qabu hin jirretti immoo (fakkeenyaaf yakkamaan yakka daddabalamaa lamaa fi isaa oliin bakka adda addaatti yoo murtii argate adabbii tokko qofatu kennama. Manna murtii yakka adabbii cimaa hordofsiise murteessetu adabbii kana dabarsa). Manneen murtii rakkon kun hanga hin furamnetti dhimmoota daddabalamaa adda adda bahanii akka ilaalaman ni ajaju jedhanii yaaduun rakkisaa ture. 

Haa ta’u malee rakkoo gama kanaan seera adaba yakkaa keenya keessa ture akkafuramuuf seerichi foyyaa’eera. Akka fooyyeeffama s/y bara 1997 hojiirra oole kana irratti (s/y bara 1997 hojiirra oole keewwata 186 olitti eerame) taa’etti murtii adabbii mana murtii birootti ykn dhaddacha birootiin kenname manni murtii daddabalama duuba barame murteessu yaada keessa galchuun akka keewwata 184tti shallaguun murteessuu qaba jechuun ifa taasiseera. Fakkeenyaaf himatamaan yakka sagaagaluu daddabalama qabatamaan raawwatame lama keessaa kan duraa mana murtii “A” jedhamuutiin hidhaa salphaa waggaa 3tiin erga adabamee booda yakka lammaffaa raawwachuun isaas beekamee yoo irratti murtaa’e manni murtii adabbii yakka isa lammaffaa murteessuu adabbii kan duraan kenname yaada keessa galchuu qaba. Yakki inni lammaffaan fakkeenyaaf kan hidhaa salphaa waggaa sadiin adabsiisuu qabu yoo ta’e yakkamaan adabbii hidhaa salphaa waggaa jaha (6) tiin adabamuu hin qabu.  Adabbiin yakka kana lamaanii osoo akka yeroo tokko murtaa’etti shallagamee bu’uura keewwata 184 tiin hidhaa salphaa waggaa shanii caaluu hin danda’u. Kanaafuu, manni murtii adabbii yakka lammaffaa yoo murteessuu yakka duraa waliin bifa daddabalamaankan raawwatame ta’uu yaada keessaa waan galchuuf hidhaa salphaa waggaa lamaa (2) caalu murteessuu hin qabu. 

Dhimma mana murtii Godina Baaleetti A/Alangaa Vs Saamu’el jaarsoo jidduutti lakkofsa galmee 14419 gaafa 1/12/2004 kennamerratti himata lamatu dhiyaate.

Himatni 1ffaan himatamaan s/y/l- 543(3) darbuudhaan godina Baalee Aanaa Dinshoo ganda Hoomaa keessatti guyyaa 02/09/2004 konkolaataa uummataa FSR gabatee 3-21753 gara magaalaa Roobeetti osoo konkolaachisaa jiruu of eeggannoo godhuu qabu gochuu dhabuun miidhamaan dhuunfaa kan du’e Saalili Umar jedhamu ariitii gara maleetiin itti buusee daandiin alatti kuffisee waan ajjeeseef himatameera kan jedhuu fi himata 2ffaan immoo himatamaan kun s/y/l -572(1) konkolaataa himannaa 1ffaa keessatti ibsameen M/Adaabbaa irraa gara M/Roobeetti ariitiin konkolaachisuun namatti buusee yoo ajjeesu konkolaataa irratti miidhaa tilmaamni isaa qarshii 5000(kuma shan) baasu geessee waan argameef yakka qabeeyna irratti miidhaa geessisuun himatameera kan jedhu dha.

Dhimmicha erga qorachaa tureen booda manni murtii himata lamaanuu s/y/l 543(3) fi 572(1) jalatti murtii balleessumaa dabarseera.

Manni murtiis adabbii yoo murteessuu yakkichi eddo tiraafikiin hin guddannetti raawwatamuu isaa fi balaa tasaa ta’uu madaallii keessaa galchee sadarkaa yakkaa gadi aanaa adabbii hidhaa waggaa shanii hanga waggaa torbaa fi ji’a jahaa yoo ta’u adabamaan rikkoordii qabaachuu baachuu , abbaa maatii ta’uu isaa madaallii keessaa galchuu isaatiin hidhaa waggaa jahaa murteessuun himannaa 2ffaa s/y/l- 572 ilaalchisee immoo yakkichi adabbii filannoodhaa kan taa’e waan ta’eef adabbii qarshii 200tiin akka adabamu murteesseera.

Yaada adabbii abbaa alangaa yakkichi dachaa waan ta’eef adabbiin nuuf haa cimu jedhu. Yakki 2ffaan raawwannaa yakka duraa keessatti kan raawwatame waan ta’eef akka sababa adabbii cimsuutti hin fudhanne. Akka sababa adabbii salphisuutti immoo himatamaan mirga isaa eeggatee kan amane waan ta’eef akka adabbii salphisuutti hin fudhatamu. Kanaan dura kan hin adabamnee fi haalli maatii isaa sababa adabbii salphisu hin ta’u. Araaramee jira kan jedhames kan hin mirkanoofne waan ta’eef akka sababa adabbii salphisutti hin fudhanne. Yakkicha tasa raawwachuun isaa akka adabbii salphisuutti fudhatameera. Adabbiin hidhaa waggaa 6 gulantaa 22ffaa yoo ta’u himatamaan sababa adabbii salphisu tokko waan qabuuf gulantaa 20ffaatti deebi’eefii adabbii hidhaa waggaa 5 akka adabamuu fi adabbii qarshii ilaalchisee sadarkaa adabbii gadi aanaa uoo fudhanne harka 2/3 hir’isuun hanga adabbii 1/3ffaa akka murtaa’u qajeelfamni adabbii waan kaa’uuf adabbii ol’aanaan immoo qarshii 15,000 waan ta’eef harki 1/3 jechuun qarshii 5000 waan ta’uuf adabbiin qarshii 5,000(kuma shanitti) gadi bu’eera.

Walumaa galatti adabamaan s/y/l-543(3)tiin hidhaa cimaa waggaa shanii (5) fi adabbii qarshii qarshii kuma shan (5000) akka adabamuu fi s/y/l- 572(1) jalatti immoo qarshii 200(dhibba lama) jechunis waggaa shanii fi qarshii 5200 akka adabamu saglee guutuutiin murteesseera.

3.1.2.ADABBII YAKKOOTA DADDABALAMAA GOCH-TOKKEE. 

Yakkoonni daddabalama goch-tokkee maal akka ta’an kanaan dura kan ilaalle dha. Yakkoonni kun kanneen gocha yakkaa tokkoon raawwataman yoo ta’u ofii isaaniis bifa garaagaraa ni qabu. Akkuma bifa garaagaraa qabaatan adabbiin isaanii yommuu shallagamus adda addummaa ni qaba. Haaluma kanaanis adda addummaa adabbii irratti jiru waliin wal-qabsiifnee as jalatti kan ilaallu ta’a.

Daddabalamni goch-tokkee inni tokkoffaan yakkamaan gocha yakkaa tokko raawwateen keewwata seeraa adda addaa baay’ee yoo cabse dha. Fakkeenyaaf Abdiisaan nama gaa’ilaan hidhame ta’ee osoo jiruu hintala fira isaa addabaabaayiitti yoo dirqisiisee gudeede yakka daddabalama goch-tokkee afuriin itti gaafatamuu danda’a (yakka dirqisiisanii gudeeduu,fira waliin quunnamtii saalaa raawwachuu,sagaagalummaa,fi safuu addabaa baayii cabsuu). Kanaafuu, gocha tokkotu raawwatame (daddabalamni qabatamaa garuu gocha yakkaa hedduu raawwachuu ta’ee keewwata s/y bara 1997 hojiirra oole adda addaa kan cabsuu danda’u dha). 

Yakki daddabalama goch-tokkee duuduba baramu (retrospective notional concurrence) jira jechuuf garuu hin danda’amu. Kana yoo jennus fakkeenya armaan olii yoo fudhanne namichi gaa’ilaan hidhamee osoo jiruu hintala fira isaa addabaabaayiitti dirqisiisee gudeede jalqaba yakka dirqisiisee gudeeduun himatamee erga adabamee booda yakka kana hintala firaa irratti kan raawwate ta’uun isaa yoo beekame gochuma tokko kanaaf deebi’ee himatamuu fi itti gaafatamuu hin danda’u. Daddabalamas sababuma kanaaf ta’uu hin danda’u.

3.1.3.Adabbii Daddabalama Goch-tokkee Seera Adda Addaa Cabsuu Murteessuu

Daddabalamni goch-tokkee seera adda addaa darbuun uumamu sirna adabbii mataa isaa danda’e qaba. Adabbiin yakkoota daddabalamanii akka daddabalama qabatamaatti kan ida’amu miti. Yakkichi seera adda addaa haa cabsu illee malee gocha tokkoon kan raawwatame waan ta’eef hammeenyummaan isaa daddabalama qabatamaatii gadi. Adabbiin yakka haala kanaan daddabalamees kan ida’amu yoo ta’e akka malee ol ka’uu danda’a. Kanaafuu, adabbiin yakka daddabalama goch-tokkee bu’uura s/y bara 1997 hojiirra oole keewwata 184 tiin osoo hin taane bu’uura keewwata 187(1) tiin kan shallagamee murtaa’u dha. Akka tumaa keewwata kanaatti daddabalama goch-tokkee seera adda addaa darbuu bifa lamaan shallagama. Yakkamaan yakka dalaguuf kaayyeeffatee fi yaada seera cabsuu qabu ifaan irraa beekamuuf jedhee ykn haala hammeenyummaa isaa ibsuun yoo raawwate adabbii guddaan bu’uura keewwata 184 tiin shallagamee irratti murtaa’a (keewwata 187(1) buufata jalqabaa). 

Yakkichi kan raawwatame haala kanaan osoo hin taane haala buufata lammataatiin yoo ta’e garuu adabbiin kan shallagamu hanga baaxii daddabalama jiran keessaa baaxii isa cimaa hin darbiinitti qofa ta’a. Fakkeenya armaan olii namni yakka daddabalama goch-tokkee afur dirqisiisee gudeeduu wajjin wal-qabatu raawwate adabbiin yakkicha kaayyeeffatee itti yaaduun fi haala ifa ta’een seera cabsuuf ykn haala hammeenyummaa isaa ibsuun kan raawwate yoo ta’e tokkoon tokkoo yakkoota daddabalamaniif adabbiin ka’umsaa erga murtaa’ee walitti ida’ama (keewwata 184). Ida’amni argamu garuu yakki adabbii cimaan adabsiisu waan keessa jiruuf waggaa 25(digdamiishan) caaluu hin qabu.

Garuu, yakkichi haala hammeenyummaa isaa akka kanaatti ibsuun kan raawwatame miti yoo ta’e yakkoota daddabalaman keessaa inni cimaan yakka dirqisiisanii gudeeduu waan ta’eef adabbiin ka’umsaa yakka dirqisiisanii gudeeduu erga murtaa’een booda hanga baaxii yakki dirqisiisanii gudeeduu yakkamaan jalatti balleessa ta’e adabsiisu gahutti qofa walitti ida’amuun shallagama. 

Seerri adaba yakkaa bara 1949 keenya yommu bahutti yakkii daddabalama goch-tokkee akka carraa kan uumame malee yakka daddabalama qabatamaa hammeenyummaa himatamaa kan agarsiisu mitii. Kanaafuu, yeroo seerichi bahutti yakki daddabalama goch-tokkee sababa adabbii cimsu addaa ta’uu hin qabu jedhamee falmiin irratti gaggeeffamee ture. Qopheessaan wixinee seerichaas duraan dursee daddabalamni goch-tokkee yaada adabbii cimsu addaa ta’uu akka hin qabnetti yaadee akka ture ibsuun garuu immoo dhimmichi akkas ta’uu hin qabu jechuun yaada isaa yoo ibsu yaadni sammuu himatamu xiyyeeffannoo keessa galuu qaba jedheera. Fakkeenya kaaseenis namni fuudhe tokko intala ofii yoo dirqisiisee gudeedu yakka tokko qofa dalagaa akka hin jirre sirriitti beeka jedheera.

Kanaafuu, daddabalama goch-tokkee tiif adabbii haala addaatiin cimsuun yeroo hundaa osoo hin taane yeroo gara jabeenyummaan himatamaa mirkanaa’e qofa akka ta’utti kan tumamee dha. Marii taasifameen boodas yakkoota addabalama goch-tokkee akka sababa adabbii cimsu addaatti fudhachuun yeroo hunda dirqama miti (is optional). Guddinni hammeenyummaa himatamaa dura mirkanaahuu qabas jedhameera. Haa ta’u malee seerichi yommuu bahu cimsuun addaa akka filannootti osoo hin taane akka dirqamaatti baheera.

Akkuma armaan olitti keewwata 187(1) buufata 1ffaa fi 2ffaa jalatti ilaaluuf yaalle seerri yakkaa keenya bara 1997 bahe illee yakka daddabalama goch-tokkee hunda akka sababa adabbii cimsu addaatti kan fudhatu dha. Haa ta’u malee ‘yaada sammuu’ yakkamaa irratti hundaa’ee sirni shallaggii adabbii isaa adda adda ta’ee tumameera. Kanaafuu, haalli sammuu yakkamaa gara jabeenyummaa kan agarsiisu yoo ta’e adabbii cimaatu irratti murtaa’a (keewwata 184(1) buufata 1ffaa) yommuu kaan garuu adabbiin murtaa’u kan duraan wal-bira qabamee yoo ilaalamuu xiqqaa ta’uu haalli itti danda’u bal’aa dha.

3.1.4.Adabbii Daddabalama Goch-tokkee Bu’aa Qabatamaa Adda Addaa Hordofsiisuu Murteessuu

Sirni adabbii daddabalama goch-tokkee inni biroo ykn daddabalama goch-tokkee bu’aa hedduu argamsiisu dha. Innis keewwata 187(2) jalatti kaa’ameera. Akka kutaa kana jalatti ibsamettis haalli adabbiin itti cimsamu akka sababa adabbii cimsu addaatti bifa dirqamaatiin kan taa’e dha. Ta’us garuu sirni adabbiin itti shallagamu yaada sammuu yakkamaa fi cimina bu’aa yakkaa uumame irratti hundaa’ee bakka lamatti qoodamuun ilaalameera. Yakkoota daddabalamaa kana keessaa yoo xiqqaate tokkoo isaa itti yaadee kan raawwate yoo ta’e addabbiin bu’uura keewwata 184 tiin shallagama. Akkasumas yakkicha himatamaan kan raawwate itti yaadee ta’ee ciminni yakkichaa kan keewwata 66(2) jalatti ibsame,nageenyaa fi faayidaa uummataa kan  miidhan yoo ta’es adabbiin bu’uura keewwata 184 tiin kan shallagamu ta’a. Adabbiin bu’uura kanaan shallagamus yommuu yaadni gara jabeenyummaa itti yaaduun ta’uu fi miidhaan cimaan gahu waan ta’eef isa cimaa dha jechuun ni danda’ama (keewwata 187(2)(a) fi (c)).

Yakkoonni daddabalama goch-tokkee bu’aa qabatamaa adda addaa kan geessisan dagannootiin dalagamanii yoo ta’e garuu yakkoota daddabalamaan raawwataman keessaa hanga baaxii yakka isa cimaa gahutti qofa cimsamee murtaa’a. Kana yoo jennus yakki jalqabaas ta’ee bu’aan isaa dagannootiin kan raawwataman ta’uu qabu. Yakkoota dagannoon raawwataman kana keessaas kan adabbii cimaa hordofsiisu keessaa filatamee adabbiin ka’umsaa seerri yakkaa keenya qajeeltoowwan waliigalaa adabbiin yakkoota daddabalamaa itti murtaahan, akkuma armaan olitti ilaalle kan qabate dha malee adabbiin sirrii fi iftooma qabu haala itti kennamu hin keenye. Kanaafis qajeelfamni lakk.1/2002 keewwata 15(1) irratti furmaata itti kenneera. 

Akka qajeelfama kanaatti bu’uuruma armaan olitti ibsuuf yaalameen adabbiin daddabalamaa bu’uura keewwata 184 tiin kan kennamu yommuu ta’utti dursa bu’uura qajeelfamichaan tokkoon tokkoo yakkaa daddabalama uumaniif adabbiin ka’umsaa erga murtaaheen booda walitti ida’ama. Ida’ama kanatu adabbiin sababa adabbii cimsu addaatiin cima nama jechisiisas. Ida’amni kun garuu daangaa (baaxii) seerri yakkaa kutaa waliigalaa keessatti gosa adabbichaaf kaa’u caaluu hin qabu. (s/y bara 1997 hojiirra oole keewwata 184(1) baafata 1ffaa, 184(2) (a), 184(2)(c)).

Yakki daddabalamaa dalagame kan keewwata 187(1) baafata 2ffaa, 187(2) (b) jalatti ibsame yoo ta’e sirna adabbii keewwata 184 jalatti ibsame irraa adda ta’etu hojiirra oola.

Bu’uura s/y bara 1997 hojiirra ooletiin keewwata 187(1) buufata 2ffaa fi 187(2) (b) jalatti namni balleessaa ta’e sababa daddabalamaatin adabbiileen ka’umsaa tokkoon tokkoo yakka daddabalamaa walitti hin ida’amu. Akkuma qajeelfamicha irraa hubatamu yakkoota daddabalamaan raawwataman keessaa hanga baaxii yakka isa cimaa gahutti cimsama. Kana gochuuf immoo dursa adabbiin ka’umsaa yakka isa cimaa shallagamuu akka qabu ni hubatama. Hangamii cima isa jedhuuf qajeelfamichi yakka isa ka’umsi murtaaheef irraan alatti tokkon tokkoo daddabalamaaf (baay’ina yakka dabalataan jiraniitiif) gulantaan lama dabalameeti cima. Ta’us garuu baaxii yakki inni cimaan akka adabsiisuuf s/y bara 1997 hojiirra oole kutaa addaa keessatti taa’eef darbuu hin danda’u.

Erga murtaa’een booda yakkoota dabalataan jiraniif immoo hanga baaxii yakka ka’umsi isaa murtaa’e kanaa gahutti cimsamee adabbiin waliigalaa murtaa’a (keewwata 187(2) (b)). Haaluma kanaanis baay’ina yakkoota daddabalamaniitiin yakka bu’uurri isaa murtaa’e irratti gulantaa lamatu ida’ama.

   Dhimma mana murtii ol’aanaa godina Baalee tiif Lakk.G/M/M.14229,Lakk.G/A/A.10690 tiin guyyaa 8/9/2004 A/alangaa fi himatamaa Sintaayyew Hayilee jidduutti s/y bara 1996 bahee kewt.543(3) bira darbee M/Roobee keessaatti gaafa 15/6/2004 ganama keessaa tilmaamaan sa’aa 3:30 irratti midhamaa dhunfaa Dureessaa Haasee Hajii tti konkoolataa buusee Hoospiitaalatti sababuma kanaan gaafa 16/6/2004 waan du’eef himatamee kan jedhuu yoo ta’uu himanaan 2ffaas s/y bara 1996 bahee kewt.572(2) irra darbee guyyaa sa’aa arimaan olitti bajaajii Lakk.gabatee isaa L.05497O/R dhabaateetti buusee miidhaa qabeenyaa waan geesiiseef kan jedhuu ture.

Himatamaan guyyaa 10/11/2004 dhadaachatti dhiihaatee himaanni 1ffaa qofti dubbiiffaameefii gochii rawaatamuu ibsee garuu sababa balaa tasa humna isaa olii ta’uu ibsee balleessaa akka hin qabne ibseera. A/alangaatis ragaa namaa fi barreeffamaa dhiheeffatee waan mirkaaneesseef himatamaan akka of-irraa ittisu itti himamus ragoonni isaa irraa ittisuu waan hin dandeenyeef kewt.543 (3) jalatti murtiin balleessummaa itti kennameera. Abbaan alangaa yaada adabbii dhiiheeffaateenis himatamaan hojii konkolaachisummaa isaa hojjatu amaanaa itti kenname of duubatti gatee ariitiidhaan osoo konkoolachisuu yakka kana raawwate waan ta’eef bu’uura s/y kewt.84 (1)(b) tiin adaabbiin cimee nuuf yaa murta’uu jedheera. Himatamaan karaa Abukaatoo isaan yaada adaabbii dhiiheeffateen ta’e jedhee waan hin rawwanneef,balaa humna isaa ol-waan ta’eef,kanaan dura himatamee waan hin beekneef,maatii miidhamaa waliin araaramee gumaa waan kaffaleef beellama itti aanutti waan dhiheeffadhuuf,maatii isaa hojii kanaan waan bulchuuf adabbiin salphatee qarshiin ta’ee akka daanga’uuf gafateera.

Manni murtii yaada bitaa fi mirgaa erga xiinxalee booda sababiin abbaan alangaa kaase kewwata 543(3) jalatti waan  hamatameef kufaa gochuun,rikkoordii dhabuu himatamaa akka sababii adabbii salphisu tokkootti fudhachuun haala raawwii yakkichaa tilmaama keessa galchuun sadarkaa gad-aanaa qabachuun ,bu’uura qajeelfama adabbii 1/2002 tiin adabbii hidhaa cimaa waggaa 6 qabachuun kun immoo gulantaa 23ffaa ta’uu ibsuun bu’uura qajeeliffaamichaa kewt.16(6)tiin gulantaa 2 gad-buusun adaabbii hidha ciimma waggaa shanii fi qarshii 10,000 tiin adabeera.

3.2. Adabbii Yakka Irra Deddeebii Murteessuu

Dhimma Mana Murtii ol’aanaa Godina Baaleetti Lakk.G/M/M.13922,Lakk.G/A/A.10669 tiin A/alangaa Vs  musxafaa Ha/kadiir faa n.4 dhiihaateef tokko irratti s/y bara 1996 bahee kewt.32(1)(a) fi 452(1-2) irraa darbuun himatamonni 1ffaa fi 2ffaa dhugaa jiru dabsuuf yaadanii falmii hariiroo mana murtii Aanaa Sinaanaa irratti Obbo Mahammad Ha/Waliyyii kan jedhamu B/B Ha/Waliyyii Kadiir kan jedhamu waliin qaban irratti jaarsaa fi jaartii waan ta’aniif wal-ta’uudhaan dhiyaatanii deebii isaanii himata isaan irratti dhiyaateef dhaddacha gaafa guyyaa 14/6/2004 oolee fi xalayaa gaafa guyyaa 2/5/2004 barreessaniin mana jireenya kan miidhamaa dhuunfaa Ha/Waliyyii Kadiir kana waliigaltee gaafa 15/7/2001 A.L.I. B/B miidhamaa dhuunfaa kan ta’e Obbo mahammad Ha/Aliyyii waliin godhaaniin qarshii 130,000 kaffalleefii irraa bitaanneerra jedhanii ijoo himata dhiyaatee dabsuun  jecha sobaa kennuun mormii sobaa waan gaggeessaniif himatamaniiru kan jedhu yoo ta’u, himanni 2ffaan himatamtoota 3ffaa fi 4ffaa irratti dhiihaate immoo s/y bara 1996 bahee kewt.32(1)(a) fi 453(1,2) bira darbuun wal ta’uun himatamtoota himata 1ffaa keessatti caqasaman  faayyaduuf miidhamaa dhuunfaa Ha/Waliyyii Kadiir miidhuuf yaadanii dhaddacha gaafa 14/6/2004 ooleen lakk.Galmee 23108 ta’ee irratti Mana Murtii Aanaa Sinaanaatti dhiyaatani dhugaa dubbachuuf erga kakatanii booda himatamaan 3ffaa maqaa isaa sirrii ta’e M/Am/Sireessaa GO/Baalee ittiin seene Sanbatoo ykn Kadiir Dalachaa Waatichaa kan jedhamu dhoksee ykn jijjiiree maqaa sobaan Amiin Ha/Kadiir kan jedhamuun,himatamaan 4ffaa maqaa isaa kan M/AM/sirreessaa GO/Baaleetti hidhamee jiru Abdii ykn Galaas Huseen kan jedhu gara Maamaa Kiimmoo jedhamutti jijjiiree,haaluma kanaan himatamtoonni 3ffaa fi 4ffaan kun waliigaltee bittaa fi gurgurtaa mana jireenya B/B miidhamaa dhuunfaa fi himatamtoonni 1ffaa fi 2ffaa raawwachuu isaanii ni beekna akka ragaaatti xalayaa waliigaltee irrattis mallatteesinee turre jedhanii ragaa sobaa bahanii waan jiraaniif yakka ragaa sobaa bahuutiin  himatamaniru kan jedhu ture.

Himatamoonni 1ffaa-3ffaa jiran yoo waakkatan himatamaa 4ffaa amanee balleessaan kan isaa ta’uu ibsee waggaan 18 itti murtaa’ee mana amala sirreessaa waan jiruuf himatamaan 1ffaa obbooleessi koo mana murtii Federaalaa keessaa dalaga waan ta’eef mana hidhaa keessaa si baasa waan naan jedhaaniif raawwadhee kun dogoggoora jedheera. Bu’uuruma kanaan abbaan alangaa himatamtoota 1ffaa-3ffaa jiran irratti ragaa namaa fi barreeffamaa dhiheeffatee waan mirkaneesseef akka of-irraa ittisan itti himame. Manni murtii kun himatamaan 4ffaa amanees akka of-irraa ittisu itti himaameera hunduu of-irraa ittisuu waan hin dandeenyeef himatamoota 1ffaa fi 2ffaa kewt.32(1)(a) fi 452(2) jalatti himatamoota 3ffaa fi 4ffaan immoo 32(1)(a) fi 453(2) jalatti balleessaa dha jedheera manni murtii kun.

Abbaan alangaa yaada adabbii kenneen himatamtoonni midhamaa dhuunfaa miidhuuf fedhii qabaanirraa ka’uun akkasumas jaalala mallaqaa qaban irraa ka’uun yakka kana himatamoonni 1ffaa fi 2ffaa kan rawwatan waan taheef kuni akka sababa adabbii cimsuutti nuuf haa qabamu,himatamtoonni 3ffaa fi 4ffaa fedhii ykn jaalala qarshii irra ka’uun qarshiidhaan bitamanii yakka kana kan rawwatan tahuu akkasumas haqa dabsuuf gareen yakka kana kan rawwatan waan taheef kun akka sababa adabbii cimsuutti qabamee addabbiin cimee nuuf haa murtaa’u jechuun yaada kennatanii jiru. Himatamoonni yaada adaabbii dhiheeffataniin 1ffaa fi 2ffaa abbaa warraa fi hadha warraa waan taheef adabbiin nuuf yaa salphatu yoo jedhan 3ffaa fi 4ffaa niis adabbiin akka salphaatuuf gafatan.

Manni murtiis yaada bitaa fi mirgaa tilimaama keessa galchuun yaada abbaan alangaa gareen raawwatan jedhu himatamtoota 1ffaa fi 2ffaa qofa irraatti fudhateera. Yaada adabbii salphisuu immoo himatamtoota 3ffaa fi 4ffaa waan amanaaniif jechuun fudhateera. Manni murtii kunis himatamoota 1ffaa fi 2ffaa sadarkaa ol’aanaa jalatti qabachuun waggaa 4 qabachuun kun immoo gulantaa 19ffaa jalatti kufa yaadni adabbii cimsu tokko waan jiruuf gulantaa 20ffaa jalatti hidhaa cimaa waggaa 4 fi baatii 5tiin yoo adabu himatamoonni 3ffaa fi 4ffaa immoo waggaa lama qabachuun kun immoo gulantaa 12ffaa jalatti kufa jechuun waan amananiif immoo gulantaa lama gadi buusuun gulantaa 10ffaa jalatti hidhaa cimaa waggaa 1 fi ji’a 6 tiin adaabeera. Manni murtii kun dabalataanis adabamtoonni 1ffaa,3ffaa fi 4ffaa asiin dura waan yakka raawwatanii mana amala sirreessaa waan jiraniif adabbii isaanii yoo xumuran kun kan egaluu ta’uu ajajeera.

Yakki irra deddeebii sababa adabbii cimsu addaa isa lammaffaa dha. Sababni adabbii cimsu addaa kunis isrna adabbii yakkaa bifa lamaan akka cimsu keewwata 188 irraa hubachuun ni danda’ama. Isaanis yakkamaan irra deddeebi’aa amaleeffataa (persistent offender) ta’uu fi dhiisuun isaa irratti kan hundaa’ani dha.

a). Akka qajeeltootti yakki irra deddeebbii bu’uura keewwata 67tiin mana murtiif yoo dhiyyaatu manni murtii baaxii adabbii yakka haaraa yookan yakkichi daddabalama yoo ta’e baaxii yakka isa cimaatiin osoo hin daangeeffamiin daangaa caalchisee murteessuu danda’a. Daangaa baaxii yakka haaraaf taa’e darbuu danda’a malee daangaa baaxii adabbii gosa yakkichaaf kutaa waliigalaa s/y bara 1997 hojiirra oole keessaa taa’e garuu darbuu hin danda’u. Yakki haaraan daddabalama yoo ta’e immoo isaan keessaa dacha adabbii yakka isa cimaa hanga gahutti murteessuu danda’a.

Manni murtii yakki irra deddeebii raawwatame kan balaa guddaa geessisu, baay’ina kan qabu yookan hammeenyummaan yakkamaa ol’aanaa fi gosa yakkaa cimaa ta’uu isaa irratti hundaa’uun adabbii yakka isa haaraa hanga dachaa adabbii kutaa addaa keessatti taa’eefi gahutti yookan dachaa caalchisee illee murteessuu ni danda’a. Asirratti wanti hubatamuu danda’u bu’uura qabxiileen adabbiin irra deddeebii ittiin cimu seerichi fudhate irratti hundaa’uun manni murtii aangoo adabbii murteessuu bal’aa ta’etu qaba. Manni murtii akkuma yakka daddabalamaa yakka irra deddeebiifis adabbii yoo murteessu kutaa addaa keessatti yakka jalatti murtii balleessummaa kenname caalchisuun murteessuu ni danda’a. Haa ta’u malee baaxii adabbii gosa adabbichaaf s/y bara 1997 hojiirra oole kutaa waliigalaa keessatti (keewwata 90, 106, 108) taa’e caalchisee murteessuu dhorgameera.Jechuunis adabbii maallaqaa qarshii kuma kudhan (yoo himatamaan maallaqa jaalachuun raawwate ykn seera biroon adabbii baaxiin kana caalu tumameef malee) yakkoota hidhaa salphaan adabsiisan ilaalchisee hidhaa salphaa waggaa shan yookan yakkoota hidhaa cimaan adabsiisan ilaalchisee hidhaa cimaa waggaa digdamii shanii caaluu hin danda’u.

Yakkamaan akkuma mana sirreessaa irraa gadi dhiifamee ji’a sadi darbeen yakka hannaa hidhaa salphaa yookan dhimmichi cimaa yoo ta’e hanga hidhaa cimaa waggaa shaniitiin adabsiisu (keewwata 665) tiin balleessaa ta’e manni murtii adabbii baaxii hidhaa cimaa waggaa shanii darbuun murteessuu ni danda’a. Haa ta’u malee adabbii baaxii gosa adabbichaa, hidhaa cimaa waggaa digdamii shanii, caalchisee murteessuu hin danda’u (keewwata 108).

Sirni adabbiin irra deddeebii itti murtaa’u inni lammaffaan himatamaan amaleeffataa yoo ta’e adabbii murtaa’u dha. Yoo yakkamaan irra deddeebi’aa amaleeffataa ta’e manni murtii dachaa adabbii yakka haaraa darbuun murteessuu qaba. Ammas dacha baaxii baaxii yakka murtiin balleessummaa jalatti kennamee darbuu kan danda’u yoo ta’ellee baaxii adabbii gosa adabbichaaf kutaa waliigalaa s/y bara 1997 hojiirra oole keessatti taa’e darbu hin danda’u.

Haa ta’u malee gaaffiin yeroo hedduu ka’u adabbiin aamaleeffataa irratti murtaa’u kun dhimma akkamiifi kan jedhu dha. Kutaa addaa s/y bara 1997 hojiirra oole keessatti osoo keewwatni himatamaan amaleeffataa yookan yakka dalaguu jiruu isaa kan godhate yookan yakka irra deddeebi’ame ta’ee adabbiin yoo ni dabala jedhe nama bu’uura akkasiitiin adabame irratti keewwatni 188 dabalataan raawwatinsa qabaachuu fi dhiisuu isaati. Deebii kana ilaalchisee beektonni hedduun yaada yoo kaa’anis tumaan s/y bara 1997 hojiirra oole keewwata 84(2) sababoota adabbii cimsuu idileef taa’e raawwatinsa akka qabaatu dha. Akka keewwatni 84(2) ibsutti  tumaan s/y bara 1997 hojiirra oole kutaa addaa sababoota adabbii cimsuuf keewwata 84(1) jalatti ibsaman akka yakkicha hundeessutti yookan akka cimsutti yoo tume irra deddeebi’amee akka sababa adabbii cimsuutti hin fudhatamu jedha. Haaluma wal fakkaatuun irra deddeebiin yakka tokkoo akka adabbicha cimsutti kutaa addaa s/y bara 1997 hojiirra oole keessatti yoo tumame bu’uura irra deddeebiitiin keewwatni 188 jalatti lammaffaa adabbiin cimuu hin qabu.

Akkuma hubachuun danda’amuttis namni amaleeffannaatiin yookan yakka jiruu isaa godhachuun jiraatu sababa adabbii cimsu waliigalaa keewwata 84 jalatti haalli itti cimsamu xiqqaa dha. Hanga sababoonni kun yakka wal takkaa raawwatame yookan daddabalama yookan irra deddeebii agarsiisanitti tumaa s/y bara 1997 hojiirra oole kutaa addaa sababoota kana qabatetu raawwatinsa qabaata. Tumaa s/y bara 1997 hojiirra oole kutaa addaa keessatti sababoonni kun yoo hin jiran ta’e immoo dhimmichi yakkatti deddeebi’uufaa kan mul’isu yoo ta’e sababni adabbii cimsu addaa keewwatni 188 raawwatinsa qabaata.

Tumaalee s/y bara 1997 hojiirra oole irratti qabxiilee adabbiin irra deddeebii itti murtaa’uu qabu kan armaan olitti ilaalle yaada gahaa ta’e akka nuuf kennuu danda’u ni abdatama. Ta’us garuu adabbiin baaxii tumaa addaa s/y bara 1997 hojiirra oole keessatti keewwata himatamaan jalatti balleessaa jedhamee olitti murtaa’uu danda’a haa jedhu malee hangamiin dabala isa jedhu seerri yakkaa keenya hin kaa’u. Kanaafis rogummaa kan qabu Qajeelfama adabbii lakkoofsa 1/2002 yoo ta’u innis keewwata 15(2) irratti furmaata itti kenneera. Bu’uura Qajeelfama kanaatiin namni tokko s/y bara 1997 hojiirra oole keewwata 67 jalatti irra deddeebi’aa yoo jedhame manni murtii adabbii kan murteessu jalqaba yakka haaraa raawwateef yookan yakki haaraan daddabalama yoo ta’e immoo bu’uura daddabalamaaf adabbiin murtaa’u armaan olitti ilaalleen adabbiin ka’umsaa erga murtaa’ee booda bu’uura keewwata 188tiin adabbii cimsuuf immoo gulantaa adabbii ka’umsaaf qabate irratti akkuma haala isaatti gulantaa tokko irraa jalqabee ittiin cimsuudhaani. 

Akka armaan olitti ibsuuf yaalametti adabbii yakka irra deddeebii murteessuuf aangoo bal’aan mana murtiitiif kennameera. Kanas kan hubannu seerri yakkaa keewwanni 188 manni murtii hanga dachaa yakka haaraatti yookan dachaa yakka haaraatiin oliin adabuu danda’a yoo jedhu baaxii gosa adabbii yakkichaatiinqofa daangeessuu isaarraa ni hubatama. Adabbii ka’umsaa qabame irratti gulantaa tokko irraa jalqabee cimsuu danda’a jechuun qajeelfamichi hanga adabbii irra deddeebiin dabaluu yoo ibsu manni murtii gulantaa tokkoon qofa dabala jechuu osoo hin taane haaluma seerri yakkaa aangoo bal’aa kanneefitti lakkoofsi gulantaa dabalamuu danda’uu osoo hin daangahiini dha. 

Kanaafuu, gulantaan ittiin cimsamu tokko, lama, sadii, yookan isaa olis ta’uu akka danda’u dha. Seerichi adabbiin yakka irra deddeebii yommuu himatamaan amaleeffataa ta’ee fi amaleeffataa hin taane murtaa’u akka wal caalutti waan kaa’eef manni murtii bu’uura qajeelfama kanaan adabbii yoo murteessu hanga gulantaa dabaluu qabuu amaloota yakkamaa keewwatni 188 adabbii ittiin ol cimsuuf fayyadame irratti hundaa’uun haala Kaayyoo fi daangaa seerichaa waliin wal simuun ta’uu qaba.

Dhimma mana murtii waliigala oromiyaatti xilahuun shanquxeefaaa (n-5) Vs a/alangaa jidduutti lakk. Galmee 136258 ta’erratti gaafa 08/06/2004 murtii argate dha. Dhimmichi jalqaba mana murtii ol’aanaa godina shawaa bahaatti kan dhiyaate himatamtoonni 1ffaa , Zanabaa shanquxee 2 ffaa, xilahun shanquxee 3ffaa, Zanabaa isheetuu, 4ffaa, Asfaaw akiliiluu, 5ffaa, Awugichoo Ayyalaa,jedhaman himatamtoonni 1-4 jiran s/y bara 1997 hojiirra oole 32(1)(A) fi 671 (1)(B) irra darbuudhaan meeshaalee waraanaa fi miidhaa dhaqqabsan adda addaa qabachuudhaan gaafa 26/6/2003 guyyaa keessaa sa’aa 11:00 hanga 12:00tti namoota hin qabamne lama waliin ta’uun miidhamtoota meeshaa qabaniin sodaachisuunii fi uleen dhaanuun qarshii tilmaamni isaa 932 ta’u saamaniiru kan jedhuu dha. Himatni biroo immoo himatamaa shanaffaa irratti s/y bara 1997 hojiirra oole keewwata 445 bira darbuun meeshaa gaafa yakki armaan olii raawwatame dhooyisuun himatamtoonni itti gargaaraman mana isaa keessaa sakatta’insaan waan argameef himatame. 

Manni murtii ol’aanaa bu’uuruma himannaa dhiyaateen murtii balleessummaa himatamtoota 1-4 jiran irratti keewwata 671(1)(B) jalatti ,himatamaa 5ffaa immoo keewwata 445 jalatti balleessa jedheera.

Abbaan alangaa yaada adabbii yoo kennu himatamtoonni 1ffaa, 2ffaa, fi 4fffaan manuma murtii kanatti gaafa 21-11-2003 lakk. Galmee 29012 irratti nama ajjeesanii waan saamicha raawwataniif himatamaa 1ffaa adabbii umurii guutuun himatamaa 2ffaa fi 4ffaan immoo hidhaa cimaa waggaa 16 mata mataan itti murtaa’eera.

Kana malees himatamaa 2ffaan rikkoordii lama qaba. Gaafa 17/5/1995 lakk. Galmee 840193 irratti ajjeechaa gara jabeenyaa raawwate seera adaba yakkaa bara 1949 keewwata 539 jalatti hidhaa cimaa waggaa 15tiin adabamee dhiifama mootummaan oromiyaa bara 2001 godheefiin kan bahee fi bara 2002 ji’a adoolessaa keessa lakk. Galmee 19949 ta’erratti yaakka yaalii saamichaan himatamee keewwatni jijjiiramee s/y/l-27(1) fi 692 jalatti hidhaa salphaa waggaa tokkoon gaafa 01-03-2001 irraa eegalee shallagamuun adabameera.

Himatamaa 5ffaa ilaalchisees gaafa 16/3/1995 lakk. Galmee hin ibsamne irratti seera adaba yakkaa duraanii keewwata 523 jalatti ajjeechaatiin himatamee waggaan 15 itti murtaa’ee mootummaan Naannoo Oromiyaa dhiiifama kanneen erga bahee booda yakka waan raawwateef rikkoordii ta’ee adabbii cimaan itti haa kennamu jdheera.

Abukaattoon ittisaa himatamtootaas himatamtoonni 1ffaa, 2ffaa, fi 4ffaan kana dura s/y/l-539(1)(c) jalatti kan adbaman yoo ta’u himatamaa 1ffaan hidhaa umurii guutuun, himatamaa 2ffaa fi 4ffaan hidhaa cimaa waggaa 16tiin kan adabaman waan ta’eef keewwatni amma jalatti balleessaa jedhaman ka’umsi isaa waggaa shan waan ta’eef gochi himatamaa 1ffaa isuma duraa umurii guutuun adabamee himatamtoonni 2ffaa fi 4ffaanis adabbiima duraan kenname sana akka raawwatan godhee kana akka irra darbu gaafateera.

Himatamaa 4ffaanis qotee bulaa barumsa hin qabne maatii hedduu bulchuu fi rikkoordii hin qabne waan ta’eef kuni ilaalcha keessaa galeefii adabbiin akka salphatuuf. Himatamaa shanaffaanis qotee bulaa barumsa hin qabne jaarsa umurii waggaa 60 ta’uun hubatamee adabbiin akka salphatuuf gaafateera.

Manni murtiis yaada adabbii dhiyaate erga dhagahee akka armaan gadiitti adabbii kenneera. Namni s/y bara 1997 hojiirra oole lakkoofsa 671(1)(B) jalatti balleessummaan irratti mirkanaa’e hidhaa cimaa waggaa shanii hanga waggaa digdamii shanii gahuun kan adabsiisu ta’uun seeraan kan tumamee ta’ullee himatamaan 1ffaan, 2ffaan , 4ffaan manuma murtii kanatti galmee lakk. 29012 ta’erratti s/y/l-539(1)(c) jalatti balleessaa jedhamanii himatamaa 1ffaa hidhaa cimaa umurii guutuun himatamtoonni 2ffaa fi 4ffaan tokkoon tokkoo isaanii hidhaa cimaa waggaa 16tiin kan adabaman dhaddacha gaafa 25-11-2003 waan ta’eef akkaataa s/y/l-184 fi 186 jalattin tumametti himatamaan ammaa kun isa murtii argate wajjin wal faana osoo ilaalamee hangama adabamuu qabu kan jedhu tilmaama keessaa galchuun ilaalamuu qaba jechuun s/y/l-671(1)(B) jalatti balleessummaan kennamu yakka sadarkaan isaa baheef waan ta’eef timaama qabeenya saamame waliin yoo ilaallu yakka sadarkaa 3ffaa jalatti gulantaa 23ffaa jalatti kan kufu waan ta’eef kanuma jalatti himatamtoota 1ffaa hanga 4ffaa jiraniif hidhaa cimaa waggaa 7 qabanneefii haala adaba cimsu yoo ilaallu himatamtoonni amala badaa jaalala maallaqaa qaban kaayyeeffatanii waan raawwataniif s/y/l-84(1)(a) akkasumas gareen gurmaa’anii yakka saamichaa kana raawwachuun isaanii s/y/l-84(1)(D) jalatti, kana malees himatamaa 2ffaan kanaan dura lakk. Galmee 840/93 fi 19149 irratti yakka ajjeechaa cimaa fi yaalii saamichaatiin adabamee isa dura dhiifamaan bahee yakka lammaffaa dalagee adabbii erga fixatee bahee ammas yakka ajjeechaa cimaa lakk. Galmee 29012 irrattii fi galmee ammaa irrattis saamicha cimaa raawwachuun isaa nama amala badaa yakka hojii godhate ta’ee waan  mul’atuuf adabbiin isarratti kennamu kan cimuu qabu fi haala addaatiin ilaalamuu qabu dha jennee himatamtoota 1ffaa, 3ffaa, fi 4ffaa gulantaa lama lama cimsinee gulantaa 25 jalatti kuffisnee tokkoon tokkoo isaanii hidhaa cimaa waggaa 8tiin akka adabaman sagalee tokkoon murtii laanneerra. Himatamaa 2ffaan kun garuu kanaan dura rikkoordiin lama irratti dhiyaachuu isaatiin gulantaa 4 ol cimsinee adaba hidhaa cimaa waggaa 10(kudhanii) kan adabamuu qabu ta’ullee himannaan ammaa kun himannaa galmee lakkoofsa 29012 t’e wajjin osoo wal irratti dhiyaatee kan adabamuu malu bu’uura s/y/l- 186(3) jala taa’eetti waliin ilaallee himatamaan kun nama balaafamaa hawaasa fi mootummaaf bu’aa hin qabne yeroo hunda yakka hojii godhatee socho’u waan ta’eef hidhaa cimaa umurii guutuutiin adabamuu qaba jedhee sagalee guutuun murteesseera.

Himatamaa 5ffaan s/y/-445 jalatti ta’e jedhee adabbii salphaa ykn qarshiin kan adabsiisu ta’ullee kanaan dura yakka ajjeechaatiin itti murtaa’ee bara 1995tti manua murtii kanaan hidhaa waggaa 15 itti murtaa’ee dhiifamaan bahee ammallee tuttuqqaa yakkaa irraa fagaachuu waan dhabeef jechuun hidhaa salphaa waggaa tokkootiin akka adabamu murtii adabaa laateera. 

Walumaa galatti himatamtoota jechuunis himatamaa 1ffaan gamee lakk. 29012 irratti adabbiin hidhaa cimaa umurii guutuu kan isarratti murtaa’e waan ta’eef s/y/l- 184(1)(A) jalatti adabbii hidhaa cimaa waggaa saddeetii kan hammatu waan ta’eef isuma gaafa 25-11-2003 galmee lakk.29012tiin hidhaa cimaa umurii guutuu kennamee sana akka raawwatu jenneerra. Himatamaa 2ffaanis haaluma olitti lafa kaa’ameen rikkoordii kan qabu fi galmee lakk. 29012 ta’een hidhaa cimaan waggaa 16 isarratti murtaa’ee waan jiruuf nama irraa hin barannee fi hawaasa keessaa maqsamuu qabu waan ta’eef himannaan isarratti mirkanaa’e kun isa olitti caqasame waliin walirratti osoo dhiyaatee adabbii isaaf kennamuu malu hidhaa cimaa umurii guutuutiin akka adabamu sagalee guutuun murteesseera.

Himatamaa 3ffaan waan amaneef hidhaa cimaa waggaa 8 gulantaa 25 irraa bu’uura s/y/l- 82(1)(e)tiin salphisnee gulantaa 23 jalatti hidhaa cimaa waggaa 7tiin adabeera.Himatamaa 4ffaa ilaalchisee lakkoofsa galmee 29012 ta’een hidhaa cimaa waggaa 16 kan irratti murtaa’e waliin hidhaa cimaa waggaa saddeet ammaa kun irratti dabalamee bu’uura s/y/l-184(1)(B)tti hidhaa cimaa waggaa 24(digsami afuriitiin akka adabamu sagalee guutuun murteesseera.Himatamaa 5ffaa ilaalchisee haaluma kanaa olitti lafa kaa’ameen kan hidhamee ture yaada keessaa galeefii adabbii hidhaa salphaa waggaa tokkootiin sagalee tokkoon adabeera. 

Dhimma kanuma himatamtoonni mata mataan mana murtii waliigala oromiyaa kanatti dhiyaatee keewwattoota murtii galmee lakk. 29012 ta’erratti kenname gara s/y bara 1997 hojiirra oole keewwata 32(1)(a) fi 539(1)(c) jalatti jijjiiruun kennamee fi murtii manni murtii ol’aanaa galmeewwan adda addaa irratti kenne walitti guuruun murteessuun alatti murtii mana murtii ol’aanaa cimseera.

Dhimma m/m/Aanaa Adaamaatti Abbaa alangaa Vs Zarihun (Achaayyoo) Isxifaanos jidduutti lakkoofsa galmee 04530 gaafa 03/12/2004 himatamaarratti himatni lama dhiyaatee murtii argate dha. Himanni 1ffaan s/y/l- 556(1) irra darbuun itti yaadee gaafa 12/09/2004 himatamaan miidhamaa dhuunfaa barataa Sanyii Tashoomaatiin bunyaan (boksiin) funyaan isaa irra rukutee waan dhiigseef himatameera kan jedhu dha. Himatni 2ffaan immoo himatamaan kun yommuu yakka himannaa 1ffaa keessatti eerame raawwate miidhamaa dhuunfaa Sanyii Tashoomaa sin ajjeesa jedhee waan doorsiseef yakka doorsisuutiin himatameera.

Manni murtii dhimmicha qorachaa erga tureen booda himatamaan s/y/l-556(1) fi 580 jalatti balleessaa qaba jedheera.

Abbaan alangaas yaada adabbii yoo kennu himatamaan yeroo tokkotti yakka lama raawwateera waan ta’eef s/y/l- 60(A)tiin adabbiin nuuf haa cimu. Akkasumas himatamaan m/m/ol’aanaa godina Adaamaatti lakk. Galmee 11717 irratti gaafa 09/10/2003 adabamee galmeen wal qabateera. Himannaa 1ffaa irratti adabbii hidhaa gulantaa 2ffaa jalatti kufa. Yaadni adabbii lama yoo itti dabalame immoo gulantaa 4ffaa jalatti kufa jechuun kenneera. Himatamaan immoo yaada adabbii salphisu hin qabu.

Manni murtiis himannaa 1ffaan sadarkaa 1ffaa gulantaa 4ffaa jalatti kufa. Himannaa 2ffaan immoo sadarkaa gadi aanaa jalatti guyyaa 10 kaasee hanga baatii tokkoo qabanneerra. Kuni immoo gulantaa 2ffaa jalatti kufa. Kanaafuu, gama abbaa alangaatiin yaadni lama dhiyaateera. Kanaafuu, gulantaa 4ffaa jalatti kufa. Gama abbaa alangaatiin kana yoo ta’u gama himatamaatiin yaadni dhiyaate hin jiru. Kanaafuu himannaa lachuu jalatti guyyaa har’aatii kaasee hidhaa baatii jaha jahaatiin walumaagalattis 6+6=12 (hidhaa waggaa tokkoo) tiin akka adabaman jedheera.

Dhimma Mana Murtii Aanaa Adaamaa tiif Lakk.G/M/M.60732,Lakk.G/A/A.04321 dhiihaatee tokko irraatti A/alangaa Aanaa Magaalaa Adaamaa Vs himatamaa Geetaachoo Forsiidoo jidduutti hundaa’een s/y bara 1996 bahe kewwata 390(1) bira darbee gaafa 24/8/2004 ganama keessaa tilimaamaan sa’aa 1:00 irratti M/Adaamaa G/05 mana jireenyaa isaa irratti sakkata’insa taasifameen sanadoota ragaa sobaa adda addaa qabaamuu yoo ibsu himannaan  2ffaa himatamaa kana irratti dhiihaates s/y bara 1996 bahe keewwata 385(1)(a) irra darbuun guyyaa fi iddoo armaan olitti ragaa barumsaa sobaa adda addaa namoota adda addaatiif qopheesee waan qabameef kan jedhu ture.

Himatamaaniis himaannaa irraa mormii akka hin qabne ibsee gocha rawwachuu amanee balleessaan kiyya waan jedheef manni murtiis murtii balleessummaa itti kenneera. A/alangaa yaada adabii kenneen haala rawwii isaa irratti hunda’uun sadarkaa giddugaaleessa irratti nuuf yaa qabamuu, himaannaan 1ffaa gulantaa 12ffaa, himaannaan 2ffaa gulantaa 6ffaa jalaatti, yakkichi immoo daddaabalamaa waan ta’eef bu’uura kewt.187 tiin adabbiin cimee itti nuuf yaa kenamu jedheera. Himatamaan gama isaan yaada adabbii dhiiheeffaateen kanaan dura yakka dalagee hin beeku, balleessaa koo ammaneera, ijoolleen gudiisun qaba. Kanaafuu, adaabbiin naaf yaa daanga’u jedheera.

Manni Murtiis yaada bitaa fi mirgaa tilimama keessaa galchuun sadarkaa gad-aanaa qabachuun keewwata 390(1)f baatii shan qabaatee kun immoo gulantaa 3ffaa jaalatti kufa jechuun,yaadii abbaan alangaa dhiiheesse haala adaabbiin  itti heeragamu ibsa malee adaabbii hin cimisu jechuun ammanuun himatamaa gulantaa tokko waan buusuuf gulantaa 2ffaa tti deebiisuun baatii sadii qabaachuun adabbii mallaqaas waan qabuuf qarshii 2,000 qabachuun kun immoo gulaantaa tokko waan gadii buusuuf qarshii kuma tokko murteesseera. Gama himannaa 2ffaa tiin hidhaa salphaa baatii shanii qabaachuun kun immoo gulantaa 3ffaa jalatti kufa. Waan amaaneef immoo gulantaa tokko waan buusuuf gulantaa 2ffaa jalaatti hidhaa salphaa baatii sadii adabuun akka 

            waliigaalaatti walitti eda’uun hidhaa salphaa baatii 6 fi qarshii kuma tokkoon adabeera.