በፈጣሪና በሰይጣን ላይ የቀረቡ ክሶች።

የፌዴራል ማረሚያ ቤቶች አስተዳደር ራዕይ፤ ተልዕኮና ዕሴቶች

የፌዴራል ማረሚያ ቤቶች አስተዳደር ራዕይ፤ ተልዕኮና ዕሴቶች

የአስተዳደሩ ራዕይ

• በ1917 ዓ.ም መልካም አስተዳደር የሰፈነበት የህግ እና የታራሚዎች ሰብአዊ መብት የተከነረበት፤የታረመና የታነጸ ፤ አምራች ህግ አክባሪ ዜጋ የሚፈራበት ተቀም ማድረግ፤

የአስተዳደሩ ተልዕኮ

• በፍርድ ቤት ዉሳኔ ወይም ትዕዛዝ ማረፊያና ማረሚያ ቤት የሚላኩ የቀጠሮ እስረኞችና ታራሚዎችን በመቀበል የተጠናከረ የጥበቃ ደህንነት እና አስተዳደር ፤ የመሰረታዊ ፍላጎት አቅርቦት ፤ የተሃድሶና ልማት አገልግሎት በመስጠት ታራሚዎችን የወንጀል አስከፊነት ተረድተዉ አምራችና ህግ አክባሪ ዜጋ እንዲሆኑ በማድረግ ተቀሙ ወንጀልን በመከላከል የህዝብን ሰላምና ደህንነት በማረጋገጥ ረገድ የበኩሉን ድርሻ መወጣት፤

እሴቶች

• የሕግ የበላይነት ማክበር ማስከበር፤
• ሰባአዊ መብት ማክበር ማስከበር፤
• ፍትሃዊነት፤
• ግልጽነትና ተጠያቂነት፤
• ኪራይ ሰብሳቢነትና ሙስናን መጠየፍ፤
• በታማኝነትና በቅንነት ማገልገል፤
• ማረም ማነጽ ተኮር አገልግሎት፤
• ለለዉጥ ዝግጁነት፤
• አርአያነት፤

የፌደራል ማረሚያ ቤቶች አስተዳደር ስልጣንና ተግባር

• በፍ/ቤት ዉሳኔ ወይም ትዕዛዝ መሠረት የሚላኩትን ታራሚዎች በመቀበል ይጠብቃል፤ያርማል፤እንዲሁም ከፍ/ቤት የሚሰጡ ዉሳኔዎችን ያስፈጽማል፤
• ታራሚዎችን ፍ/ቤት ያቀርባል፤
• የታራሚዎችን ጤንነት ይጠብቃል፤ነጻ ህክምና ይሰጣል፤ምግብና መጠለያ እንዲያገኙ ያደርጋል፤ለታራሚዎች አካላዊና ስነልቦናዊ እንከብካቤ አስፈላጊ ተግባሮችን አገልግሎቶችንና እንቅስቃሴዎችን ያካሄዳል፤
• ታራሚዎች ከተለቀቁ በሓላ እራሳቸዉን ለማስተዳደና ለህግ ተገዠ እንዲሆኑ የሚያችል የቀለም፤የሙያ ስልጠና፤ማህበራዊ እና የምክር አገልግሎት ያሰጣል፤
• በፍ/ቤት ሲታዘዝ ታራሚዎችን ከፌዴ/ማረ/ቤቶች ወደ ክልል ማረ/ቤቶች አጅቦ ያደርሳል፤
• ለታራሚዎች በማረ/ቤት ቆይታቸዉ የማረ/ቤቱን የስነ ስርአት መመሪያ በመጣስ ለሚፈጸሙ ጥፋት ደንብና መመሪያ በሚያዘዉ መሰረት የስነ ስርአት ቅጣቶችን የወስናል፤ያስፈጽማል፤
• በፌደራል ደረጃ ከየማዕከል ማረ/ቤቶች ታራሚዎች በሚመለከት መረጃዎችንና ስታስቲኮችን ያሰባስባል፤የጠናቅራ፤መረጃ ለሚመለከተዉ አካል ይሰጣል፤
• ታራሚዎች በሚያሳዩት የባህሪ ለዉጥ በሕጉ መሠረት በአመክሮ ወይም በይቅርታ እንዲፈቱ ስልጣን ለተሰጠዉ አካል ሀሳብ ያቀርባል፤
• አስተዳደሩ ለሥራ አስፈላጊ ሆኖ ሲያገኝ የማረሚያ ጥበቃ አባላትን ይመለምላል፤ይቀጥራል፤ያሰለጥናል፤ እንዲሁም ሌሎች አስፈላጊ የሆኑ ሲቪል ሠራተኞችን ይቀጥራል፤ያስተዳድራል፤
• የመ/ቤቱ ሠራተኞች ሙያ ብቃት ለማሣደግ በአገር ዉስጥና በዉጭ አገር የስልጠና እድሎችን ያመቻቻል፤
• የታራሚዎች አጠባበቅና አያያዝ ለማሻሻል የማረሚያ ጥበቃ አባላትን የሙያ ብቃትና አገልግሎት ደረጃዉን የጠበቀ እንዲሆን የሚረዱ ጥረቶችን ያከናዉናል፤
• የፌደራል ማረ/ቤቶች አስተዳደር ከክልል ማ/ቤቶች የሙያ፤ የቴክኒክና የምክር አገልግሎት ይሰጣል፤
• የንብረት ባለቤት ይሆናል፤ዉል ይዋዋላል፤ በራሱ ይከሳል፤ይከሰሳል፤
• ከስራዉ ባህሪዉ ጋር ተያያዝነት ያላቸዉን ሌሎች ተግባራት ያከናዉናል፤

የፌዴራል ፍርድ ቤቶች ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 25 በ 1988 ባወጣው ህግ መሰረት የፌደራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት

የፌዴራል ፍርድ ቤቶች ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 25 በ 1988 ባወጣው ህግ መሰረት የፌደራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት አንዱ የዳኝነት መስጫ ተቋም አድርጎታል።

በመሆኑም ተቋሙ በአዋጅ በተሰጠው ስልጣን መሰረት ሲሰራ ቆይቷል።

የፌደራል ስርዓቱ በህገ መንግስቱ ካወቀራቸው አደረጃጀቶች መካከል የፍርድ ቤቶች የስልጣን እርከን አንዱ ነው። በመሆኑም የፌደራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት በአዋጁ በተሰጡት ስልጣኖች መሰረት በፍታብሔር እና በወንጀል የዳኝነት ስልጣን ታውጆ እንዲዳኝባቸው ተሰቶታል። የፌዴራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ዓላማውን ለማሳካት ቀጥሎ የተገለፁት ሥልጣንና ተግባራት ተሰጥተውታል፡-

የፍታብሔር የዳኝነት ስልጣን፡-

1. የፌደራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ግምታቸው እስከ 500,000 (አምሰትመቶ ሺ) ብር የሆኑ ጉዳዮችን የማዳኘት ስልጣን አለው ።
2. የፌደራል መንግስቱ ተከራካሪ አካል በሆነበት ጉዳዮች
3. መደበኛ ነዋሪነታቸው በተለያዩ ክልሎች ውስጥ በሆኑ ነዋሪዎች መካከል ክርክር ሲነሳ
4. የፌደራል መንግስቱ ባለስልጣኖችና ሰራተኞች በስራቸው ወይም በሃላፊነታቸው ምክንያት ተጠያቂ በሚሆኑባቸው ጉዳዮች
5. የውጭ ሀገር ዜጋ ተከራካሪ በሆነበት ጉዳይ
6. ዜግነትን በሚመለከቱ ጉዳዮች ላይ በሚነሱ ክርክሮች
7. በፌደራል መንግስት በተመዘገቡ ወይም በተቋቋሙ የንግድ ድርጅቶችና ማህበሮችን በተመለከቱ ክርክሮች
8. በሚተላለፉ የገንዘብ ሰነዶች ላይ በሚነሱ ክርክሮች
9. በኢንሹራንስ ውል ላይ በሚነሱ ክርክሮች
10. ተገዶ የመያዝ ህጋዊነትን ለማጣራት በሚቀርብ አቤቱታ
11. በአዲስአበባና በድሬደዋ ውስጥ በሚነሱ የፍታብሄር ጉዳዮች

በወንጀል የዳኝነት ስልጣን፡-

1. በፌደራል መንግስቱ የቀረጥና የግብር ገቢዎች በጠቅላላ የገንዘብ ጥቅሞች ላበሚፈጸም ወንጀል
2. የሀሰት ገንዘብን በሚመለከቱ ወንጀሎች
3. በፌደራል መንግስቱ ሰነዶች ላይ የሐሰት ሰራ በመስራት በሚፈጸሙ ወንጀሎች
4. ከአንድ ክልል በላይ ውይም በአለም አቀፍ ደረጃ አገልግሎት በሚሰጡ መገናኛዎች ፀጥታና ነጻነት ላይ በሚፈጸሙ ወንጀሎች
5. የውጭ ሀገር ዜጎችን የሚመለከቱ ወንጀሎች
6. በአዲስ አበባና በድሬደዋ ውስጥ በሚነሱ በስራ ላይ ባሉ ሌሎች ሕጎች ለአውራጃና ለወረዳ ፍርድ ቤቶች በተሰጡ በሌሎች የወንጀል ጉዳዮች

የፍትህና የህግ ጥናትና ምርምር ዘርፍ

የፍትህና የህግ ጥናትና ምርምር ዘርፍ

የፍትህና የህግ ጥናትና ምርምር ዘርፍ ከሚያከናውናቸው ዋና ዋና ተግባራት መካከል የጥናትና ምርምር ስራ አንዱና ዋንኛው ነው፡፡

የፍትሕና የሕግ ሥርዓት ጥናትና ምርምር ዘርፍ ም/ዋና ዳይሬክተር የጥናትና ምርምር ስራዎችን ለመስራት የተደራጀ ሲሆን፣ በስሩ ሶስት ዳይሬክቶሬቶች የያዘና ተጠሪነቱም ለኢንስቲትዩቱ ዋና ዳይሬክተር ሲሆን የሚከተሉት ተግባራት ያከናዉናል፡-

1. • ዳይሬክተሩ በሚሰጠው ውክልና መሠረት ዳይሬክተሩ ሳይኖር የሱን ሥራ ተክቶ ይሠራል፣
2. • የሕግና ፍትህ ምርምሩን የአጭር፣ የመካከለኛና የረጅም ጊዜ ዕቅድ መርሃ ግብርና በጀት አዘጋጅቶ ለዳሬክተሩ ያቀርባል፣ሲፈቅድም በሥራ ላይ ያውላል፣
3. • የቢሮውን ተግባር ያቅዳል ፣በሥሩ የተደረጁትን ዲፓርትመንቶች ሥራ በበላይነት ይመራል፣ያስተባብራል፣ይቆጣጠራል፣
4. • የሚካሄደው ምርምርና በአገሪቷ ውስጥ የሕግ የበላይነትን ለማረጋገጥ የኢኮኖሚና ማህበራዊ ልማትን ለማፋጠን በሚያስችል መልኩ እንዲነደፉ ያደርጋል፣
5. • የፐብሊክ ሕግ፣ የሲቪልሕግ እና የፍትሕ ሥርዓት ጥናት ጥናትና ምርምር ስራዎችን ማቀድ፣ ማስተባበር፣ መምራት እና መደገፍ፣
6. • የፍትሃብሄር ፍትህ፣ የወንጀል ፍትህ እና የአስተዳደር ፍትህ ተቋማት አፈጻጸም ከቅልጥፍና፣ ውጤታማነትና ተደራሽነት፣ ፍትሃዊነት፣ ምላሽ ሰጭነት፣ ግልጽነት እና ተጠያቂነት አንጻር የሚገኝበትን ሁኔታ በማጥናት አፈጻጸማቸውን ለማጠናከር የሚረዱ የማሻሻያ ሃሳቦችን ማቅረብ፤
7. • በሕግ ትምህርት እና ሥልጠና ሥርዓቱ ላይ ጥናት በማካሄድ በእውቀቱ፣ በክህሎቱ፣ በአመለካከቱ፣ እንዲሁም በሥነ ምግባሩ ብቁ የሆነ አመራር እና ባለሞያ ለማፍራት የሚቻልበትን ሁኔታ ለማጠናከር የሚያግዙ ሃሳቦችን ማመንጨት፤
8. • የፍትህ ዘርፉ ለኪራይ ሰብሳቢነት ያለውን ተጋላጭነት በጥናት በመገምገም በዘርፉ ኪራይ ሰብሳቢነትን ለመከላከል የሚያግዙ የመፍትሄ ሃሳቦችን መጠቆም፤
9. • በባህላዊ የፍትህ ተቋማት እና በአሰራራቸው ላይ ጥናት በማካሄድ ከመደበኛው የፍትህ ሥርዓት ጋር ተጣጥመው ስራ ላይ እንዲውሉ ለማድረግ የሚረዱ ምክረ ሃሳቦችን ማቅረብ፤
10. • የፍትህ ሥርአቱን በሚመለከት የማማከር አገልግሎት መስጠት፣
11. • የፍትህ አካላትን ቅንጅታዊ አሰራር ለማጠናከር የሚረዱ ስልቶች መለየት፤
12. • አስፈላጊ የሆኑ ጥናትና ምርምር ውጤቶችን እንዲታተሙና እንዲሰራጩ ውሳኔ ይሠጣል፣
13. • በሥሩ የሚገኙ የጥናትና ምርምር የስራ ክፍሎችን ጥረት ለማስተባበር፣ጥንካሬና ድክመቶቻቸውን ለመገምገምና በጋራም መፍትሄ ለመስጠት የስራ ክፍሎችን ስብሰባ ይመራል፣
14. • በስሩ ያሉ ዲፓርትመንቶችን ባለሙያዎች የሙያ ብቃታቸውን ለማዳበርና ከአዳዲስ ጽንሰ ሐሳቦች ጋር እንዲተዋወቁ አስፈላጊውን ሥልጠና እንዲያገኙ ያደርጋል፣
15. • የዲፓርትመንቶችን ውጤት ተኮር የዕቅድ አፈጻጸም ምዘና ያከናውናል፣
16. • በየዲፓርትመንቶቹ ያሉትን ሰራተኞች በ1 ለ 5 ማደራጀት ፣የውይይታቸውን ሪፖርት መከታተል እና በውይይቱ ለተነሱ ጥያቄች በአሰራር መፍትሔ መስጠት፣
17. • ከየዲፓርትመንቶቹ የሚቀርቡትን የሕግ ጥናት እና ምርምሮች የሚገመግም የቴክኒክ ኮሚቴ ያዋቅራል ፣በበላይነት ስራውን ይቆጣጠራል፣
18. • ከየዲፓርትመንቶቹ የሚቀርቡትን የሕግ ጥናት እና ምርምሮች በአቻላቻ ግምገማ ፣በቴክኒክ ኮሚቴ እንዲገመገሙ ያደርጋል ፣ሂደቱ ይከታተላል፣
19. • በስሩ ያሉትን ዲፓርትመንቶች ሥራቸውን ስለሚያስተባብሩበት፣ስለሚያቀናጁበትና ስለሚያቀላጥፉበት መንገድ እያጠና ሃሣብ ያቀርባል፣
20. • አግባብ ካለቸው መሥሪያ ቤቶች(ባለድርሻ አካላት) ጋር በመገናኘት በጋራ ሲለሚሰሩ ጥናት እና ምርምሮች እንዲሁም የሥራ ልምድና የመረጃ ልውውጥ ያደርጋል፣

Justice and Legal Research

Research is one of the major activities of the justice and legal research sector.

The Deputy Director of the Department of Justice and Legal Studies is organized to conduct research activities. It has three directorates under the auspices of the Director General of the Institute.

1. • Act on behalf of the Director in the absence of the Director;
2. • Prepares a short, medium and long term plan and budget for the law and justice, presents it to the director, and implements it when approved;
3. • Plan the activities of the office, supervise, coordinate and supervise the work of the departments under it
4. • Encourage research to accelerate economic and social development to ensure the rule of law in the country.
5. • Planning, coordinating, directing and supporting the study of public law, civil law and the justice system;
6. • Study the performance of civil justice, criminal justice and administrative justice institutions in terms of efficiency, effectiveness and accessibility, fairness, responsiveness, transparency and accountability.
7. • Research the legal education and training system and generate ideas to help strengthen the capacity for knowledge, skills, attitudes, and ethical leadership;
8. • Evaluate the vulnerability of the justice sector to rent-seeking and suggest solutions to prevent rent-seeking;
9. • Provide recommendations for research into traditional justice institutions and their practices in line with the formal justice system;
10. • Provide advice on the justice system;
11. • Identify strategies to strengthen the coordination of the judiciary;
12. • Decide to publish and disseminate relevant research findings;
13. • Conducts a meeting of the working groups to coordinate the efforts of the research departments, evaluate their strengths and weaknesses and resolve them jointly.
14. • Provides the necessary training to the staff of the departments under their auspices to develop their skills and become acquainted with new concepts.
15. • Conduct departmental performance-based planning performance appraisals;
16. • Organize the staff in each department by 1 to 5, follow up on their discussion report and resolve issues raised during the discussion.
17. • Establishes a technical committee to review the legal research and research submitted by the departments and supervises its work.
18. • Encourages legal research and research from the departments to be evaluated by the Facilitation Review, Technical Committee, and monitors the process;
19. • Study and advise the departments under it on how to coordinate, coordinate and streamline their work;

የአስተዳደር ህግ ምንነት።

 የአስተዳደር ህግ ምንነት።

ለአስተዳደር ህግ ብያኔ በማበጀት ረገድ የመስኩ ባለሙያዎች በከፊልም ቢሆን የተለያየ እይታ አላቸው፡፡ በእርግጥ የአስተዳደር ህግ የጥናት ወሰኑን አስመልክቶ የሚከሰት ልዩነት ካልሆነ በቀር በመሰረታዊ እሳቤው ላይ የተራራቀ አቋም የለም፡፡ እንደ ህንዳዊው የአስተዳደር ህግ ምሁር አይ.ፒ. ማሴይ አገላለጽ በአስተዳደር ህግ ትርጓሜ ላይ ያለው ልዩነት ምንጩ በየጊዜው እያደገና እየተወሳሰበ የመጣው አስተዳደራዊ ሂደት ሲሆን ይህም ሂደቱን በሙሉ አጠቃሎ የያዘ ወጥ ትርጉም ለመስጠት አስቸጋሪ አድርጐታል፡፡

ያም ሆኖ የአስተዳደር ህግ ትርጓሜ ቢያንስ ሁለት መሰረታዊ አላባውያንን ማካተት ይጠበቅበታል፡፡ በመጀመሪያ ደረጃ የአስተዳደር ህግ ከይዘት ይልቅ ስነ ስርዓት ላይ የሚያተኩር ህግ ስለመሆኑ ግልጽ መሆን ይኖርበታል፡፡ ስለሆነም የአስተዳደር ውሳኔው እንዴት ተሰጠ? እንጂ ይዘቱ ትክክል ይሁን አይሁን ፍርድ ቤቶች ሆነ የአስተዳደር ህግ ጣልቃ የሚገባበት ጉዳይ አይደለም፡፡

በሁለተኛ ደረጃ ማንኛውም የአስተዳደር ህግ ትርጓሜ የህጉን ዓላማ ግምት ውስጥ ያስገባ ተግባራዊ አቀራረብ እንዲያቅፍ ይጠበቅበታል፡፡ የአስተዳደር ህግ ዋነኛ ዓላማ ወይም ተግባር ስልጣንን መቆጣጠር ነው፡፡h ያ ሲባል ግን የአስተዳደር አካላት ስራቸውን በአግባቡ እንዳይሰሩና እንዳይላወሱ ማነቆ ሆኖ ያግዳቸዋል ማለት አይደለም፡፡ የስልጣን ቁጥጥር ሲባል ማንኛውም ባለስልጣን ሆነ መስሪያ ቤት በህግ ተለይቶ ከተቀመጠለት የስልጣን ገደብ እንዳያልፍና ስልጣን ቢኖረውም እንኳን ስልጣኑን ፍትሐዊና አግባብ በሆነ መንገድ እንዲወጣ ያደርጋል ለማለት ነው፡፡ የአስተዳደር ህግ ዋነኛ ዓላማና ተግባር ስልጣንን በተግባር መቆጣጠር እንደመሆኑ ይህን ባህርዩን ግምት ውስጥ ያላስገባ ብያኔ የተሟላ ተብሎ ሊወሰድ ሆነ ሊወደስ አይችልም፡፡

ለንጽጽር እንዲረዳን በመስኩ ባለሙያዎች ለአስተዳደር ህግ የተሰጡ ትርጓሜዎችን እንደሚከተለው እንጠቅሳለን፡፡

ቤርናርድ ሺዋሬዝ (Bernard Schwartz) የአስተዳደር ህግን ‘በውክልና ህግ የማውጣትና አስተዳደራዊ ዳኝነት የመስጠት ስልጣን ባላቸው የአስተዳደር መስሪያ ቤቶች ላይ ተፈፃሚ የሚሆን ህግ’ በማለት ይገልፀዋል፡፡i ይህ ብያኔ ጠባብ ከመሆኑ በቀር ስለ ህጉ ይዘት ገላጭ ነው፡፡ የአስተዳደር ህግ በውክልና ስልጣን ህግ ከማውጣትና ከአስተዳራዊ የዳኝነት ስልጣን በተጨማሪ ይህ ስልጣን በፍርድ የሚታረምበትን የአጣሪ ዳኝነት (judicial review) ስነ-ስርዓት እንዲሁም በፖርላማና በተለያዩ ተቋማት የሚደረግ ቁጥጥርንም ያካትታል፡፡

ጄኒንግስ በበኩሉ የአስተዳደር ህግ ማለት ‘አስተዳደርን የሚመለከት ህግ ነው፡፡ ይህ ህግ የአስተዳደር መስሪያ ቤቶችን አደረጃጀት፣ ስልጣንና ግዴታ ይወስናል፡፡’ በማለት ይገልጸዋል፡፡j እንደ አይ.ፒ ማሴይ አስተያየት ይህ ትርጓሜ የአስተዳደር ህግን ከህገ መንግስት በግልጽ አይለይም፡፡ አስተዳደር ወይም ማስተዳደር ማለት ፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ ስልጣንን በመጠቀም የህብረተሰቡን ጉዳይ መምራት ማለት ነው፡፡k ለዚህም በዋነኛነት አደራ የተጣለባቸው አካላት የአስተዳደር መስሪያ ቤቶች ናቸው፡፡ ምንም እንኳን የእነዚህ ተቋማት ስልጣንና ግዴታ በዝርዝር ህግ ተለይቶ ቢወሰንም የስራ አስፈፃሚው አካል ስልጣን በጠቅላላው የሚቀመጠው በህገ መንግስት ላይ ነው፡፡ የአስተዳደር ህግ ሆነ ህገ መንግስት ሁለቱም የመንግስት አስተዳደርን ወይም የግለሰብና የመንግስትን ግንኙነት የሚመሩ ህጐች እንደመሆናቸው በመካከላቸው ያለው መለያ ክር በጄኒንግ ትርጓሜ ላይ በግልጽ ነጥሮ አልወጣም፡፡

ታዋቂው የህገ መንግስት ሊቅ ኤ. ቪ. ዲሴይ የአስተዳደር ህግን በሶስት ደረጃዎች ከፋፍሎ እንዲህ ይገልጸዋል፡፡l

የአስተዳደር ህግ የመንግስት ባለስልጣናትን የህግ ስልጣንና ተጠያቂነት የሚወስኑትን የአንድ አገር የህግ ስርዓት የሚመለከት የህግ ክፍል ነው፡፡

ግለሰቦች ከመንግስት አካላት ጋር በሚኖራቸው ግንኙነት ያላቸውን መብትና ግዴታ ለይቶ ይወስናል፡፡

እነዚህ መብቶችና ግዴታዎች ተፈጻሚ የሚሆኑበትን ስርዓት ይዘረጋል፡፡

እንደ ማሴይ ትችት ይህ ትርጓሜ የአስተዳደር ህግ አንድ አካል የሆነውን አጣሪ ዳኝነት (judicial review) ብቻ የሚመለከት እንደመሆኑ በይዘቱ ጠባብ ነው፡፡ የአስተዳደር ህግ ከአጣሪ ዳኝነት በተጨማሪ በህግ አውጭውና በተቋማት (ለምሳሌ በእንባ ጠባቂ ተቋምና ሰብዓዊ መብት ኮሚሽን) አማካይነት የሚደረግ የስልጣን መቆጣጠሪያ ስልቶችንም ያካትታል፡፡ ህጉ ከመንግስት ባለስልጣናትና ከአስተዳደር መስሪያ ቤቶች በተጨማሪ ከፊል የአስተዳደር አካላት ተብለው የሚፈረጁትን መንግስታዊ ኮርፖሬሽኖች፤ ዩኒቨርሲቲዎች እና በከፊል መንግስታዊ ነክ ስልጣን ያላቸውን ማህበራትm በተመለከተም ተፈጻሚነት አለው፡፡

በመጨረሻም ታዋቂው የህንድ ምሁር አይ.ፒ. ማሴይ ከላይ ከተሰጡት ሰፋ ያለና የህጉን ባህሪያትና ተግባራት ጠቅልሎ የያዘ ብያኔ እንደሚከተው ያስቀምጣል፡፡

የአስተዳደር ህግ የህዝብ አስተዳደር ህግ አካል ሲሆን የአስተዳደርና ከፊል አስተዳደር መስሪያ ቤቶችን አደረጃጀትና ስልጣን የሚደነግግ፣ አስተዳደራዊ ውሳኔ የሚሰጥበትን ደንብና መርህ የሚያስቀምጥ፣ እንዲሁም ከግለሰቦች መብትና ነፃነት ውሳኔው የሚታረምበትን ስርዓት የሚወስን የህግ ክፍል ነው፡፡n

ይህ ትርጓሜ ከሞላ ጐደል ሁሉንም የአስተዳደር ህግ ባህርያት አጠቃሎ የያዘ በመሆኑ ተመራጭነት አለው፡፡ ከላይ ከቀረቡት የተለያዩ ትርጓሜዎች የሚከተሉት የጋራ ነጥቦች ይመዘዛሉ::

አንደኛ፤ የአስተዳደር ህግ የአስተዳደር እና ከፊል የአስተዳደር አካላት ያላቸውን ስልጣን፣ ተግባርና ኃላፊነት ያጠናል፡፡o የማንኛውም የአስተዳደር አካል የስልጣን ምንጭ የሚገኘው ከማቋቋሚያ አዋጁ (Enabling Act) ሲሆን አልፎ አልፎ በሌላ ዝርዝር ህግ ይወሰናል፡፡ በአስተዳደር ህግ የመጀመሪያው ጥያቄ ውሳኔ ወይም እርምጃ የወሰደው አካል በህግ የተሰጠው ስልጣን አለው? የሚል ነው፡፡ ከሌለ ድርጊቱ ከስልጣን በላይ ስለሆነ ዋጋ አልባ ተደርጎ ይቆጠራል፡፡ ከድርጊቱ በስተጀርባ የህግ ስልጣን ካለ ውሳኔ ሰጪው ስልጣኑን በአግባቡና ፍትሐዊ በሆነ መንገድ እንደተገለገለ ይጣራል፡፡ ካልሆነ ስልጣኑን ያለ አግባብ በሚገለገለው አካል ላይ ህጉ ቁጥጥር ያደርግበታል፡፡

ሁለተኛ፤ ህጉ ስልጣንን በመገልገል ሂደት ተፈጻሚ የሚሆኑ መሪ ደንቦችን፤ ስነ ስርዓቶችንና መርሆዎችን ያስቀምጣል፡፡ ህግ አውጭው ለአስተዳደር አካላት ስልጣን ሲሰጥ ስልጣኑ ተግባር ላይ በሚውልበት ጊዜ ህጋዊነቱንና ፍትሐዊነቱን የሚያረጋግጥ የስነ ስርዓት ቅድመ ሁኔታ አብሮ እንዲደነግግ ይጠበቃል፡፡ ለምሳሌ ያህል ደንብና መመሪያ በማውጣት ረገድ ከሚመለከተው አካል ጋር የመመካከርና የህትመት ቅድመ ሁኔታዎች፣ አስተዳደራዊ ውሳኔ ሲሰጥ የመሰማት መብትና የኢ- አድሎአዊነት መርሆዎችን በአስተዳደር ስነ ስርዓት ህግ ወይም በዝርዝር ህግ ማውጣት ይኖርበታል፡፡ እነዚህም በአስተዳደር ሂደቱ ውስጥ ፍትሐዊነትን በማረጋገጥ ረገድ ጉልህ ስፍራ አላቸው፡፡ ስልጣን በዘፈቀደ ሳይሆን በአግባቡ ስራ ላይ ዋለ ለማለት የሚቻለውም ያኔ ነው፡፡

ሶስተኛ፤ የአስተዳደር ህግ የስልጣን መቆጣጠሪያ ስልቶችን በተመለከተ የሚያጠና ህግ ነው፡፡p ልጓም የሌለው ስልጣን ለዜጎች መብትና ነፃነት ፀር ነው፡፡ የተጠያቂነት መርሕ እውን እንዲሆን የስልጣን መቆጣጠሪያ ስልቶችም በግልጽ ተለይተው መቀመጥ ይኖርባቸዋል፡፡ ስለሆነም የአስተዳደር ህግ በፍርድ ቤት፤ በአስተዳደር ፍርድ ቤት፤ በህግ አውጭው እና በተቋማት የሚደረጉ የስልጣን መቆጣጠሪያ መንገዶችን በተግባር እየፈተነ ያጠናል፡፡

አራተኛ፤ ህጉ በአስተዳደር አካላት ወይም በመንግስት ባለስልጣናት በተወሰዱ እርምጃዎች መብታቸው ለተጣሰና ነፃነታቸው ለተገፋ ዜጎች መፍትሔ ይሰጣል፡፡q መብት ያለ መፍትሔ ‘ላም አለኝ በሰማይ’ ነው፡፡ የአስተዳደር ህግ መብቱ የተጓደለበት ሰው አቤቱታ አቅርቦ መፍትሔ የሚጠይቅበትና የሚያገኝበት የህግ ክፍል ነው፡፡

 

የአስተዳደር ህግ ግብና ተግባራት፣

የአስተዳደር ህግ ዋነኛ ዓላማና ተግባር ስልጣንን መቆጣጠር ስለመሆኑ በመስኩ ምሁራን ስምምነት የተደረሰበት ጉዳይ ሆኗል፡፡ ሆኖም በዚህ ብቻ ሳይወሰን ሌሎች ተዛማጅ ተግባራትንም ያከናውናል፡፡ እንደ ብዙዎች የአስተዳደር ህግ ሊቃውንት የአስተዳደር ህግ ዋነኛ ግብ አስተዳደራዊ ፍትህን ማስፈን ሲሆን የሚከተሉት ተግባራት ይኖሩታል፡፡

ስልጣን መቆጣጠር (Control Function)፣

የአስተዳደር ህግ ስራ አስፈፃሚው የመንግስት አካልና የአስተዳደር መስሪያ ቤቶች፣ ሚኒስትሮች፣ ባለስልጣናትና ሌሎች ሹመኞች በህግ ተለይቶ የተሰጣቸውን ስልጣን አልፈው እንዳይሄዱና ህጋዊ ስልጣናቸውንም አለአግባብ እንዳይገለገሉበት ለመቆጣጠር የሚያስችለን የህግ ክፍል ነው፡፡ በመሆኑም ስልጣን በህገ ወጥ መንገድ አለአግባብ ጥቅም ላይ እንዳይውል በመከላከል እንደ መገደቢያ መሳሪያነት ያገለግላል፡፡r

ግዴታ ማስፈፀም (Command Function)፣

በአስተዳደሩ በሚፈፀም ድርጊት የዜጋው መብት ከሚጣስበት ሁኔታ ባልተናነስ ህጋዊ ግዴታን አለመወጣት በግል መብትና ጥቅም ላይ የከፋ ጉዳት ያስከትላል፡፡ የአስተዳደር ህግ ስልጣን በልኩና በአግባቡ ተግባር ላይ እንዲውል ከመቆጣጠር ባሻገር የአስተዳደር አካላት በህግ ተለይቶ የተጣለባቸውን ግዴታ እንዲወጡ አስገዳጅ የስነ ስርዓትና ተቋሟዊ ስልቶችን ይቀይሳል፡፡s አስገዳጅ የህግ ማዕቀፍ ከሌለ ግዴታ በፈቃድ ላይ የተመሰረተ ውዴታ ብቻ ሆኖ ይቀራል፡፡

የአስተዳደር ፍትህ ማስፈን፣

በየትኛውም ህግን ለማስፈፀም ስልጣን በተሰጠው የመንግስት አካል የሚወሰዱ አስተዳደራዊ ውሳኔዎችና እርምጃዎች የህዝብ አመኔታና ተቀባይነት እንዲያገኙ ፍትሐዊነታቸው በተጨባጭ ሊታይ ይገባል፡፡ የአስተዳደር ህግ አይነተኛ ተልዕኮ የአስተዳደር ፍትህን ማስፈን ነው፡፡

ግልጽነት ተጠያቂነትና የህዝብ ተሳትፎ፣

የአስተዳደር ህግ በመንግስት አስተዳደር ስራ ውስጥ ግልፅነት፣

ተጠያቂነትና የህዝብ ተሳትፎ እንዲረጋገጥ ተግባራዊ መሳሪያ በመሆን ያገለግላል፡፡ የስልጣን ልኩ ሳይታወቅና ከልክ በላይ የሆነ ስልጣን መቆጣጠሪያ ስልቱ ሳይቀየስ ስለተጠያቂነት ማውራት የማይመስል ነገር ነው፡፡ የአስተዳደር ህግ ዜጎች መረጃ የማግኘት መብታቸውን በህግ የሚያረጋግጥ ከመሆኑም በላይ በህዝብ አስተዳደር ውስጥ በንቃት እንዲሳተፉ የሚያስችሉ የስነ- ስርዓት ደንቦችን ይዘረጋል፡፡

ለተበደለ ወገን መፍትሔ መስጠት፣

የአስተዳደር ህግ ዜጎች ለደረሰባቸው በደል በፍርድ ቤት ወይም ከፍርድ ቤት ውጭ ባሉ መንገዶች አቤቱታ አቅርበው በአነስተኛ ወጪ እና በቀላሉ መፍትሔ እንዲያገኙ ያስችላቸዋል፡፡ ስለ አስተዳደር ህግ በተደጋጋሚ ቢወራ ‘አንጀት ጠብ’ የሚል፣ የሚጨበጥ፣ የሚዳሰስ፣ መፍትሔ እስከሌለ ድረስ ረብ የለሽነቱን ያጎላው እንደሆነ እንጂ የሚፈይደው ነገር የለም፡፡

ባለስልጣናት በህዝብ ላይ ለሚፈፅሟቸው አስተዳደራዊ በደሎች በዝርዝር የተቀመጡ የመፍትሔ መንገዶች አሏቸው፡፡

በአንድ አገር ውስጥ የአስተዳደር ህግ ከላይ የተጠቀሱትን ተግባራቱን ውጤታማ በሆነ መንገድ ተወጥቷል ለማለት ከአገሪቱ የመንግስት አወቃቀር ስርዓት፤ ህገ መንግስታዊና ዲሞክራሲያዊ ዕድገትና የአስተዳደር ህግ ተቋማት መዳበር ከግምት ውስጥ በማስገባት አንፃራዊ በሆነ መልኩ የሚለካ ጉዳይ ነው፡፡ በአጠቃላይ ግን በአንድ አገር ውስጥ ሁሉን አቀፍ ውጤታማና ከፍተኛ ደረጃ ላይ የደረሰ የአስተዳደር ህግ ስርዓት አለ ለማለት ከሚከተሉት ሶስት ዋነኛ መርሆዎች አንጻር እየተመነዘረ መገምገም አለበት፡፡

የአስተዳደር ፍትህ፤

የአስተዳደር በደል በፍርድ የሚታረምበትና አስተዳደራዊ ፍትሕ የሚገኝበት የፍርድ ሂደትና መንገድ እንዲሁም ተሞክሮ በአገራችን ውስጥ በግልጽ የሚታወቅ አይደለም፡፡ የአስተዳደር ፍትሕ የአስተዳደር ህግ ‘ልቡ’ ነው ማለት ይቻላል፡፡ አስተዳደራዊ በደል አለቅጥ በተንሰራፋበት አገር ውስጥ የአስተዳደር ህግ ትንፋሽ ያጠረው ህላዌነቱ የሚያጠራጥር ህግ ነው፡፡ የከለላው መጠን የአስተዳደር ፍትህ ደረጃ አንጻራዊ መለኪያ ነው፡፡

የስራ አስፈፃሚው ተጠያቂነት፤

የዚህ መርህ ዋና አላማ ህግ የማስፈፀም ስልጣን ያለው አካል ለሚፈፅመው ድርጊት እና ለሚወስደው እርምጃ በህዝብ ፊት ተጠርቶ እንዲጠየቅና ማብራሪያ እንዲሰጥ ለማስገደድ ነው፡፡ ማንኛውም የመንግስት ባለስልጣንን የተቀበለ አካል ወይም ባለስልጣን የሚፈፅመው ድርጊት የህዝቡን ጥቅም የሚያስጠብቅ መሆን ይኖርበታል፡፡ ውሳኔ ሰጭው ለድርጊቱ ትክክለኛነትና ፖለቲካዊ ተገቢነት ህግ አውጭው ፊት ተጠርቶ በመቅረብ ለማብራሪያ የሚገደድበት ስርዓት ከሌለ በቀር ተጠያቂነት አለ ማለት አይቻልም፡፡ ከዚህ በተጨማሪ አስተዳደሩ በዜጎች መብት ለሚያደርሰው ጉዳት በፍርድ ሂደት ለድርጊቱ ተጠያቂ ሊሆን ይገባል፡፡

መልካም አስተዳደር፣

በዚህ መርህ መሰረት አስተዳደራዊ ውሳኔ አሰጣጥ ሁሉን አቀፍ ተቀባይነት ላገኙ መሪ ደንቦች መገዛት አለበት፡፡ እነዚህም የፍትሀዊነት፣ ምክንያታዊነት፣ ሚዛናዊነትና የግልፅነት መርሆዎችን ያጠቃልላሉ፡፡ አስተዳደራዊ ውሳኔ በህጉ መሰረት መወሰዱ ብቻ በቂ አይደለም፡፡ የውሳኔው መሰረት ከቅን ልቦና የመነጨ፣ ለባለጉዳዩ ግልፅ በሆነ አሰራርና መንገድ ያልተወሰደ ካልሆነ በስተቀር የመንግስት አስተዳደር ወደ መልካምነት ደረጃ ለመድረስ ገና ብዙ ይቀረዋል፡፡ የአስተዳደር ህግ እነዚህን መርሆዎች እንዲዳብሩ ከማድረግ አንፃር አይነተኛ ሚና ይጫወታል፡፡ ስለሆነም የህጉ የእድገት ደረጃ የአንድ አገር የመልካም አስተዳደር ሁኔታ ጠቋሚ መለኪያ ነው ማለት እንችላለን፡፡

በጋራ ገቢዎች ላይ ማብራሪያ ስለመስጠት / Explaining common income

በጋራ ገቢዎች ላይ ማብራሪያ ስለመስጠት
Explaining common income
በጋራ ገቢዎች ላይ ማብራሪያ ስለመስጠት 

“””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””

የጋራ ገቢዎችን በተመለከተ ከምንሰጠው መረጃ በመነሳት የተለያዩ አስተያይቶች ሲሰጡ ተመልክተናል ። አንዳንዶቹ ደግሞ ከአስተያይት ተቆጥበው የፊዴሬሽን ም/ቤት የወሰነው የሚባለው የማከፋፈያ ቀመሩ ምንድን ነው የሚል ጥያቄ ያነሳሉ ። በመሆኑም የጋራ ገቢዎች የሚባሉት ምንድን ናቸው ? ማከፋፈያ ቀመሩ ምንድን ነው ? የሚሉትን መልስ መስጠትና ለህዝባችን ግልፅ ማድረግ ሃላፊነትና ግዴታችን በመሆኑ እንደሚከተለው ቀርቧል ። ጨርሰው አንብበው ይረዱ ለሌሎችም ያስረዱ ። በቀጣይ መታየት ያለበት ገንቢ አስተያየትም ካለ ለመቀበልና ለውሳኔ ሰጭ አካል ለማቅረብ ዝግጁ መሆናችንን በዚሁ አጋጣሚ ለመግለፅ እፈልጋለሁ ።

የጋራ ገቢ ማለት ፦ በኢ.ፊ.ዴ.ሪ ሕገ መንግስት አንቀፅ 98 መሠረት የፌዴራል መንግስትና የክልል መስተዳድሮች በጋራ እንዲጥሉና እንዲሰበስቡ ስልጣን ከተሰጣባቸው (concurrent power of taxation) የታክስ/ግብር ምንጮች እንዲሁም በአንቀፅ 99 መሠረት የፌዴራሽን ምክር ቤትና የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በጋራ በመሆን በ2/3 ድምፅ የጋራ የታክስ ስልጣን መሆኑን (concurrent power of taxation) ከሚለያዋቸውን የታክስ/ግብር ምንጮች በፌዴራል መንግስት ተሰብስቦ የሚተላለፍ የክልሎች መብት የሆነ ገቢ ማለት ነው፡፡ ነገር ግን የጋራ ገቢ ማለት ፌዴራል መንግስት በህገ መንግስት አንቀፅ 62/7 መሠረት ለክልሎች የሚሰጥ ድጎማ አይደለም፡፡
በዚህም መሠረት የጋራ ገቢዎች የሚባሉት፡-

የክልል መስተዳድሮችና የፌዴራል መንግስት በጋራ ከሚያቋቁሟቸው የልማት ድርጅቶች የሚሰበሰብ የንግድ ሥራ ገቢ ግብርና የሥራ ገቢ ግብር፤



1.1 የንግድ ሥራ ገቢ ግብር፡-
የንግድ ሥራ ገቢ ግብር ማለት በፌዴራል ገቢ ግብር አዋጅ 979/2008 አንቀፅ 3 መሠረት የንግድ ሥራ ላይ ከተሰማሩ ታክስ ከፋዮች የሚሰበሰብ ግብር/ታክስ ማለት ነው፡፡ በዚህ ድንጋጌ መሠረት የንግድ ሥራ የሚባለው በተከታታይ ወይም ለአጭር ጊዜ ለትርፍ የሚከናወን ማንኛውም የኢንዱስትሪ፣ የንግድ፣ የሙያ ወይም ቮኬሽናል ሥራ ሲሆን ተቀጣሪ ለቀጣሪው የሚሠጠውን አግልግሎት ወይም ቤት ማከራየትን አይጨምርም፡፡ እንዲሁም በንግድ ሕግ መሠረት የንግድ ሥራ ነው ተብሎ እውቅና የተሰጠው ሌላ ማንኛውም ሥራ ወይም ህንፃ ማከራየትን ሳይጨምር የኩባንያው ዓላማ ምንም ቢሆን ማንኛውም የአክሲዮን ማህበር ወይም ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር የሚሠራው ማንኛውም ሥራ የንግድ ሥራ ይባላል፡፡

ስለሆነም የክልል መስተዳድሮችና የፌዴራል መንግስት በጋራ ከሚያቋቁሟቸው የልማት ድርጅቶች የሚሰበሰብ የንግድ ሥራ ገቢ ግብር የጋራ ገቢ ነው፡፡ ከአዲሱ የጋራ ገቢዎች ማከፋፈያ ቀመር በፊት የነበረው የ1989 ዓ.ም ቀመር መሠረት ክፍፍሉ የካፒታል መዋጮ ድርሻን መሰረት አድርጎ የነበረ ሲሆን አዲሱ ቀመር ግን 50% ለፌዴራል መንግስት 50% ለክልል እንዲሆን ተደርጓል፡፡

1.2 የሥራ ግብር፡-
የሥራ ግብር ማለት ደግሞ ከመቀጠር የሚገኝ ገቢ ላይ በፌዴራል ገቢ ግብር አዋጅ 979/2008 በአንቀፅ 11 ምጣኔዎች መሠረት የሚጣልና የሚሰበሰብ ግብር ነው፡፡ ስለሆነም የክልል መስተዳድሮችና የፌዴራል መንግስት በጋራ ከሚያቋቁሟቸው የልማት ድርጅቶች የሚሰበሰብ የሥራ ግብር የጋራ ገቢ ነው፡፡ ስለሆነም ክፍፍሉ ከአዲሱ የጋራ ገቢዎች ማከፋፈያ ቀመር በፊት የነበረው የ1989 ማከፋፈያ ቀመር መሠረት 50% ለፌዴራል መንግስት 50% ለክልል ሲሆን በአዲሱ ቀመር ግን 100% ለክልል እንዲሆን ተደርጓል፡፡

1.3 የሽያጭ ታክስ (የተጨማሪ እሴት ታክስና ተርንኦቨር ታክስ)፡-
የሽያጭ ታክስ በተጨማሪ እሴት ታክስና በተርንኦቨር ታክስ የተተካ ሲሆን የተጨማሪ እሴት ታክስ ማለት በተጨማሪ ታክስ አዋጅ ቁ. 285/2002 እንዲሁም የተርኦቨር ታክስ ማለት ደግሞ በተርንኦቨር ታክስ አዋጅ ቁ. 308/2002 መሠረት ታክስ ከሚከፈልባቸው ግብይቶች የሚሰበሰቡ ታክሶች ናቸው፡፡ ስለሆነም የክልል መስተዳድሮችና የፌዴራል መንግስት በጋራ ከሚያቋቁሟቸው የልማት ድርጅቶች የሚሰበሰብ የሽያጭ ታክስ (የተጨማሪ እሴት ታክስና ተርንኦቨር ታክስ) ገቢ የጋራ ገቢ ነው፡፡ ከአዲሱ የጋራ ገቢዎች ማከፋፈያ ቀመር በፊት በነበረው የ1989 ዓ.ም ቀመር ክፍፍሉ 70% ለፌዴራል መንግስት 30% ለክልል ሲሆን በአዲሱ ቀመር ግን 50% ለፌዴራል መንግስት 50% ደግም ለሁሉም ክልሎች የድጎማ ቀመርን መሠረት በማድረግ እንዲከፋፈል ተደርጓል፡፡

ከግል ድርጅቶች ( ኩባንያዎች) የንግድ ሥራ ገቢ፣ ከባለ አክስዮኖች የትርፍ ድርሻ ገቢና የሽያጭ ታክስ ( የተጨማሪ እሴት ታክስና ተርንኦቨር ታክስ) የሚሰበሰብ ግብር/ታክስ፤



2.1 የንግድ ሥራ ገቢ ግብር፡-
የንግድ ሥራ ገቢ ግብር በተራ ቁጥር 01 የተሰጠውን ትርጉም የሚይዝ ሆኖ “ድርጅት” ማለት በፌዴራል ታክስ አስተዳደር አዋጅ ቁ. 983/2008 አንቀፅ 05 መሠረት ኩባንያ፣ የሽርክና ማህበርና ሌሎች ሲሆን ከግል ድርጅቶች (ኩባንያዎች) የሚሰበሰብ የንግድ ትርፍ ግብር የጋራ ገቢ ነው፡፡ ከአዲሱ የጋራ ገቢዎች ማከፋፈያ ቀመር በፊት በነበረው የ1989 ዓ.ም ቀመር ክፍፍሉ 50% ለፌዴራል መንግስት 50% ለክልል ሲሆን በአዲሱ ቀመር 50% ለፌዴራል መንግስት 50% ገቢ ለመነጨበት ክልል ሆኖ ነገር ግን ድርጅቱ ከአንድ ክልል በላይ ሥራ ላይ ከተሰማራ 50%ቱ ገቢ ለመነጨባቸው ክልሎች ድርጅቱ በየክልሉ ለሠራተኞቹ ባወጣው ወጪ መሠረት እንዲሆን ተደርጓል፡፡

2.2 ከባለ አክስዮኖች የትርፍ ድርሻ ግብር፡-
በፌዴራል ገቢ ግብር አዋጅ ቁ. 979/2008 አንቀፅ 55/1ና2/ መሠረት በኢትዮጵያ ነዋሪ የሆነና ያልሆነ ሰው ኢትዮጵያ ውስጥ ባለው በቋሚነት በሚሠራ ድርጅት የትርፍ ድርሻ ያገኘ ሰው በጠቅላላው የትርፍ ድርሻ ገቢ ላይ 10% የትርፍ ድርሻ የገቢ ግብር የመክፈል ግዴታ አለበት፡፡ ስለሆነም ከባለ አክስዮኖች የትርፍ ድርሻ ገቢ የሚሰበሰብ የትርፍ ድርሻ ገቢ ግብር የጋራ ገቢ ነው፡፡ ከአዲሱ የጋራ ገቢዎች ማከፋፈያ ቀመር በፊት በነበረው የ1989 ዓ.ም ቀመር ክፍፍሉ 50% ለፌዴራል መንግስት 50% ለክልል ሲሆን በአዲሱ ቀመር 50% ለፌዴራል መንግስት 50% ገቢ ለመነጨበት ክልል ሆኖ ነገር ግን ድርጅቱ ከአንድ ክልል በላይ ሥራ ላይ ከተሰማራ 50%ቱ ገቢ ለመነጨባቸው ክልሎች ድርጅቱ በየክልሉ ለሠራተኞቹ ባወጣው ወጪ መሠረት እንዲሆን ተደርጓል ፡፡

2.3 የሽያጭ ታክስ (የተጨማሪ እሴት ታክስና ተርንኦቨር ታክስ)፡-
የሽያጭ ታክስ በተጨማሪ እሴት ታክስና በተርንኦቨር ታክስ የተተካ ሲሆን የተጨማሪ እሴት ታክስ ማለት በተጨማሪ ታክስ አዋጅ ቁ. 285/2002 እንዲሁም የተርኦቨር ታክስ ማለት ደግሞ በተርንኦቨር ታክስ አዋጅ ቁ. 308/2002 መሠረት ታክስ ከሚከፈልባቸው ግብይቶች የሚሰበሰቡ ታክሶች ናቸው፡፡ ስለሆነም ከግል ድርጅቶች( ኩባንያዎች) የሽያጭ ታክስ (የተጨማሪ እሴት ታክስና ተርንኦቨር ታክስ) የሚሰበሰብ ገቢ የጋራ ገቢ ነው፡፡ ከአዲሱ የጋራ ገቢዎች ማከፋፈያ ቀመር በፊት በነበረው የ1989 ዓ.ም ቀመር ክፍፍሉ 70% ለፌዴራል መንግስት 30% ለክልል ሲሆን በአዲሱ ቀመር ግን 50% ለፌዴራል መንግስት 50% ለሁሉም ክልሎች የድጎማ ቀመርን መሠረት በማድረግ እንዲከፋፈል ተደርጓል፡፡

ከግል ድርጅቶች የሚሰበሰብ ኤክሳይዝ ታክስ፡-
ከድርጅቶች የሚሰበሰብ ኤክሳይዝ ታክስ ማለት በኤክሳይዝ ታክስ አዋጅ ቁ. 1186/2020 መሠረት የተጣለው ታክስ ነው፡፡ ይህን ታክስ በተመለከተ ቀድሞ በሕግ መንግስቱ አንቀፅ 98 ተለይቶ ካልተቀጡ የታክስና ግብር የመጣል ስልጣኖችን መካከል ስለነበር የኢፌዴሪ የፌዴሬሽን ምክር ቤት በቁጥር 2-3/111/አ.21/12/1 በቀን 23/09/97 በፃፈው ደብዳቤ ሁለቱ (የፌዴሬሽንና የህዝብ ተወካዮች) ምክር ቤቶች በመስከረም 25/1996 ዓ/ም በጋራ ባደረጉ ስብሰባ የሕግ ሠውነት ተሰጥቷቸው ከተቋቋሙ የግል ድርጅቶች የሚሰበሰብ ኤክሳይዝ ታክስ ገቢ የጋራ ገቢ እንዲሆን ተወስኗል፡፡ ከአዲሱ የጋራ ገቢዎች ማከፋፈያ ቀመር በፊት በነበረው የ1989 ዓ.ም ቀመር ክፍፍሉ ያልተወሰነ ሲሆን በአዲሱ ቀመር ግን 50% ለፌዴራል መንግስት 50% ለሁሉም ክልሎች የድጎማ ቀመርን መሠረት በማድረግ እንዲከፋፈል ተደርጓል፡፡





ከድርጅቶች የፈጠራ መብትን በማከራየት የሚገኝ የሮያልቲ፡
ይህንም ታክስ በተመለከተ ቀድሞ በህግ,ገ-መንግስቱ አንቀፅ 98 ተለይቶ ካልተቀጡ የታክስና ግብር የመጣል ስልጣኖችን መካከል ስለነበር የኢፌዴሪ የፌዴሬሽን ምክር ቤት በቁጥር 2-3/111/አ.21/12/1 በቀን 23/09/97 በፃፈው ደብዳቤ ሁለቱ (የፌዴሬሽንና የህዝብ ተወካዮች) ምክር ቤቶች በመስከረም 25/1996 ዓ/ም በጋራ ባደረጉ ስብሰባበተመሳሳይ መልኩ ከድርጅቶች የፈጠራ መብትን በማከራየት የሚገኝ የሮያልቲ ታክስ ገቢም የጋራ ገቢ እንዲሆን ተወስኗል፡፡ ከአዲሱ የጋራ ገቢዎች ማከፋፈያ ቀመር በፊት በነበረው የ1989 ዓ.ም የሌለው ሲሆን በአዲሱ ቀመር 50% ለፌዴራል መንግስት 50% ገቢ ለመነጨበት ክልል ሆኖ ነገር ግን ድርጅቱ ከአንድ ክልል በላይ ስራ ላይ ከተሰማራ 50%ቱ ገቢ ለመነጨባቸው ክልሎች ድርጅቱ በየክልሉ ለሠራተኞቹ ባወጣው ወጪ መሠረት እንዲሆን ተደርጓል፡፡





ከፍተኛ የማዕድን፣ጋዝና ፔትሮሊየም ሥራዎች ከተሰማሩ ድርጅቶች የሚሰበሰብ የማዕድን ሥራ ገቢ ግብርና የሽያጭ ታክስ (የተጨማሪ እሴት ታክስና ተርንኦቨር ታክስ)



5.1 የማዕድን ሥራ ገቢ ግብር፡-
የማዕድን ሥራ ገቢ ግብር ማለት በማዕድን ሥራዎች ገቢ ግብር አዋጅ መሠረት በከፍተኛ የማዕድን፣ ጋዝና ፔትሮሊየም ሥራዎች ላይ ከተሠማሩ ድርጅቶች የሚሰበሰብ ገቢ ነው፡፡ ከአዲሱ የጋራ ገቢዎች ማከፋፈያ ቀመር በፊት የነበረው የ1989 ዓ.ም ቀመር መሠረት ክፍፍሉ የካፒታል መዋጮ ድርሻን መሰረት አድርጎ የነበረ ሲሆን አዲሱ ቀመር ግን 50% ለፌዴራል መንግስት 50% ለክልል እንዲሆን ተደርጓል፡፡

5.2 ከፍተኛ የማዕድን፣ጋዝና ፔትሮሊየም ሥራዎች ከተሰማሩ ድርጅቶች የሚሰበሰብ የሽያጭ ታክስ (የተጨማሪ እሴት ታክስና ተርንኦቨር ታክስ)፡-
የሽያጭ ታክስ በተጨማሪ እሴት ታክስና በተርንኦቨር ታክስ የተተካ ሲሆን የተጨማሪ እሴት ታክስ ማለት በተጨማሪ ታክስ አዋጅ ቁ. 285/2002 እንዲሁም የተርኦቨር ታክስ ማለት ደግሞ በተርንኦቨር ታክስ አዋጅ ቁ. 308/2002 መሠረት ታክስ ከሚከፈልባቸው ግብይቶች የሚሰበሰቡ ታክሶች ናቸው፡፡ ስለሆነም በከፍተኛ የማዕድን፣ጋዝና ፔትሮሊየም ሥራዎች ከተሰማሩ ድርጅቶች የሚሰበሰብ የሽያጭ ታክስ (የተጨማሪ እሴት ታክስና ተርንኦቨር ታክስ) የሚሰበሰብ ገቢ የጋራ ገቢ ነው፡፡ ከአዲሱ የጋራ ገቢዎች ማከፋፈያ ቀመር በፊት በነበረው የ1989 ዓ.ም ቀመር ክፍፍሉ 70% ለፌዴራል መንግስት 30% ለክልል ሲሆን በአዲሱ ቀመር ግን 50% ለፌዴራል መንግስት 50% ለሁሉም ክልሎች የድጎማ ቀመርን መሠረት በማድረግ እንዲከፋፈል ተደርጓል፡፡

በአጠቃላይ ከላይ በተጠቀሰው አዲሱ የጋራ ገቢዎች ማከፋፈያ ቀመር ሥርዓት መሠረት ሚኒስቴር መ/ቤታችን በመጀመሪያው ግማሽ ዓመት ከንግድ ትርፍና ቀጥታ ካልሆኑ ታክሶች ሥርዓቱን ለመተግበር በዘረጋው ሲስተም (Revenue Sharing System) መሠረት ብር 11,991,401,706.11 የጋራ ገቢ የክልሎች ድርሻ ማከፋፈል ችሏል፡፡ ይህ አፈፃፀም ከ2012 በጀት ዓመት ተመሳሳይ ወቅት ለክልሎች ከተላለፈው የጋራ ገቢ ጋር ሲነፃፀር 8,681,102,030.61 ወይም 262% እድገት አለው፡፡

Explaining common income.

“” “” “” “” “” “” “” “” “” “” “” “” “” “” “” “” “” “

Based on the information we provide about common income, we have seen different opinions. Some have questioned whether the House of Federation has decided on a distribution formula. So what are common income? What is the distribution formula? It is our responsibility and responsibility to respond and make it clear to our people. Read it and explain it to others. I would like to take this opportunity to express our readiness to accept any constructive comments that may be considered and to make a decision.

Joint Revenue: According to Article 98 of the FDRE Constitution, the Federal Government and State Governments are jointly authorized to collect and collect taxes (concurrent power of taxation) and in accordance with Article 99, the House of Federation and the House of Peoples’ Representatives. 3 Votes is the revenue of the states collected by the federal government from the tax sources that distinguish the concurrent power of taxation. However, common income does not mean that the federal government subsidizes states under Article 62/7.
Accordingly, common income
Business income tax and labor income tax collected from state governments and public enterprises jointly established by the federal government;
1.1 Business Income Tax
Business income tax is a tax that is collected from business taxpayers in accordance with Article 3 of the Federal Income Tax Proclamation 979/2008. According to this provision, business is any industrial, commercial, vocational or vocational work that is carried out on a regular or short-term basis, and does not include services provided or rented by the employer. Any work performed by any corporation or limited liability company, regardless of the purpose of the company, is considered business, except for the lease of any other work or building that is recognized as a business under commercial law.

Therefore, the business income tax collected by the state governments and the public enterprises established by the federal government is a common income. According to the 1989 formula, which preceded the new common income distribution formula, the distribution was based on the share of capital contributions, while the new formula was 50% for the federal government and 50% for the state.

1.2 Employment Tax
Labor tax is a tax that is levied and collected in accordance with Article 11 of the Federal Income Tax Proclamation 979/2008. Therefore, labor tax collected from state governments and joint ventures by the federal government is a common income. Accordingly, the division was 50% for the federal government, 50% for the state, and 100% for the state, according to the 1989 distribution formula, which preceded the new common income distribution formula.

1.3 Sales Tax (VAT and Turnover Tax) ፡
VAT is replaced by VAT and Turnover Tax. VAT means VAT Proclamation no. 285/2002 and Turnover Tax also means the Turnover Tax Proclamation no. 308/2002 are taxes levied on taxable transactions. Therefore, sales tax (VAT and Turnover Tax) collected from state governments and joint ventures by the federal government is a common income. Prior to the 1989 formula, the distribution was 70% to the federal government, 30% to the state, and 50% to the federal government, and 50% to the federal government, according to the subsidy formula for all states.

Taxes collected from business enterprises, shareholders’ profits and sales tax (VAT and Turnover Tax);
2.1 Business Income Tax
Business Income Tax shall be defined as No. 01, “Enterprise” in the Federal Tax Administration Proclamation no. According to Article 05 of 983/2008, a company, a partnership, etc., is a joint venture tax collected from private companies. According to the 1989 formula before the new common income distribution formula, 50% is for the federal government, 50% for the state, and 50% for the federal government, 50% for the state, but if the enterprise operates in more than one region, 50% of the state is in the region. It is based on the cost to the staff.

2.2 Tax Shares from Shareholders
Federal Income Tax Proclamation no. Pursuant to Articles 55 (1 and 2) of 979/2008, a person who is a resident of Ethiopia and who is not a resident of Ethiopia is liable to pay 10% dividend tax on his gross income. Therefore, the dividend income tax collected from shareholders is a common income. According to the 1989 formula before the new common income distribution formula, 50% is for the federal government, 50% for the state, and 50% for the federal government, 50% for the state, but if the enterprise operates in more than one region, 50% of the state is in the region. It is based on the cost to the staff.

2.3 Sales Tax (VAT and Turnover Tax) ፡
VAT is replaced by VAT and Turnover Tax. VAT means VAT Proclamation no. 285/2002 and Turnover Tax also means the Turnover Tax Proclamation no. 308/2002 are taxes levied on taxable transactions. Therefore, sales tax (value added tax and turnover tax) from private companies is a common income. In the 1989 formula, before the new common income distribution formula, 70% was distributed to the federal government, 30% to the state, and 50% to the federal government, and 50% to the federal government.

Excise tax collected from private companies
Excise tax collected from corporations is the excise tax proclamation no. 1186/2020 is the basis of the tax. In this letter, the House of Federation of the Federal Democratic Republic of Ethiopia (FDRE) No. 2-3 / 111 / A21 / 12/1 dated 23/09/97 (the House of Representatives and the House of Peoples’ Representatives) dated 23/09/97, as it was one of the powers not subject to Article 98 of the Constitution. At a joint meeting on September 25, 2006, it was decided that the excise tax collected from legal entities should be a common income. The distribution was not limited to the 1989 formula, which preceded the new common income distribution formula, but in the new formula, 50% was distributed to the federal government and 50% to all states based on the subsidy formula.
Royalty Receipt from Leasing Creativity
In this regard, the House of Federation of the Federal Democratic Republic of Ethiopia (FDRE) No. 2-3 / 111 / A21 / 12/1 dated 23/09/97 (the House of Representatives and the House of Peoples’ Representatives on 23/09/97) was among the powers that are not specified in Article 98 of the Constitution. In a joint meeting of the councils on September 25, 1996, it was also decided that the royalty tax on leasing patents from corporations should be shared. It did not exist in 1989, which preceded the new common income distribution formula. In the new formula, 50% of the revenue was generated by the federal government, but if the enterprise operates in more than one region, 50% of the revenue is allocated to the regions.
Mining Income Tax and Sales Tax (VAT and Turnover Tax) collected from large mining, gas and petroleum companies
5.1 Mining Income Tax
Mining Income Tax is a tax collected from companies engaged in major mining, gas and petroleum activities in accordance with the Mining Income Tax Proclamation. According to the 1989 formula, which preceded the new common income distribution formula, the distribution was based on the share of capital contributions, while the new formula was 50% for the federal government and 50% for the state.

5.2 Sales tax (VAT and Turnover Tax) collected from companies engaged in heavy mining, gas and petroleum operations
VAT is replaced by VAT and Turnover Tax. VAT means VAT Proclamation no. 285/2002 and Turnover Tax also means the Turnover Tax Proclamation no. 308/2002 are taxes levied on taxable transactions. Therefore, sales tax (value added tax and turnover tax) collected from large mining, gas and petroleum companies is a common income. In the 1989 formula, before the new common income distribution formula, 70% was distributed to the federal government, 30% to the state, and 50% to the federal government, and 50% to the federal government.

In general, according to the new common revenue distribution formula mentioned above, our Ministry has been able to distribute Birr 11,991,401,706.11 in the first half of the budget year under the Revenue Sharing System. This performance has increased by 8,681,102,030.61 or 262% compared to the same period in 2012/13.

AWLO MEDIA JAWAR MOHAMEDS INTERVIEW

Ethiopia: In Memoriam - Seyoum Mesfin, Ethiopian Peacemaker and Patriotism

Ethiopia: In Memoriam - Seyoum Mesfin, Ethiopian Peacemaker and Patriotism

Former Ethiopian foreign minister Seyoum Mesfin addressing the United Nations General Assembly in 2003.

By Alex De Waal

Seyoum Mesfin, who was killed in Tigray this week at the age of 71, was Ethiopia's longest-serving foreign minister. His untimely death robs Ethiopia of a man who exemplified the country's tradition of enlightened and progressive patriotism.

Under other circumstances we would expect a national day of mourning and a state funeral, including national and international recognition of Seyoum's exceptional contribution to the norms, principles and practices of peace in Africa.

As a radical student activist, Seyoum was one of the founders of the Tigray People's Liberation Front in 1975. Like many of his generation, he was an avid debater of different revolutionary ideas, and was one of the first to articulate the agenda of self-determination for the diverse nations, nationalities and peoples within the Ethiopian empire.

He was appointed as head of foreign relations for the TPLF and became well-known internationally as the face of the Tigrayan struggle. I first met him in 1988, travelling within the TPLF-held areas of the country, and recall well the vigorous discussions we had about the challenges of the revolution and what should be their agenda when they took power. One of the things that most struck me about Seyoum was his lack of any personal bitterness towards the members of the military regime that was, at that time, waging unlimited war against the people of Tigray. The leaders of the Dergue, he assured me, would face justice.

Three years later, when he was in the Foreign Minister's office in Addis Ababa as a leader of the transitional EPRDF government, he reminded me of this promise, and sent me to visit the Dergue leaders. They were all detained in a university dormitory, with just two guards on the gate--to deter angry citizens from breaking in and attacking them.

General Legesse Asfaw, who had ordered the most murderous aerial assault of the war when fighter jets bombed the market town of Hausien and killed about 1800 civilians, was kept in a special room for his own protection. The TPLF could easily have executed him. But for Seyoum and his comrades, 'revolutionary justice' meant a transformation in the practice of killing your defeated enemies.

The dictator Mengistu Haile Mariam had executed 61 senior officials of the overthrown imperial government in November 1974 in his seizure of power. Among them was Seyoum's predecessor in the foreign ministry, Aklilu Habtewold, shot dead within earshot of the headquarters of the Organisation of African Unity, an institution he had done so much to create--without any international condemnation.

The EPRDF would not follow that path of arbitrary revenge: instead, officials of the military regime were to be brought to court and charged according to due process of law. By a quirk of the Ethiopian Penal Code, the definition of genocide under domestic law included attempts to eliminate not just national, ethnic, racial or religious groups, but political groups as well, and so it was possible to convict (in absentia) Mengistu for acts of genocide for crimes perpetrated during the 'Red Terror' of 1977-78.

Mengistu himself fled to Zimbabwe with his family. When his children's passports expired, the Ethiopian ambassador in Harare asked for advice. Seyoum responded without hesitation. He said that the sins of the father should not be visited on the children: they were Ethiopians entitled to passports and should be issued with them at once.

In the same spirit, Foreign Minister Seyoum was a driving force behind the setting up of the International Panel of Eminent Personalities to investigate the genocide in Rwanda in 1994. The IPEP report was the first formulation of the doctrine of 'non-indifference': the responsibility of countries to intervene to prevent genocide. The United Nations later reconfigured this as the 'Responsibility to Protect.' Had he been a less modest man, Seyoum might have clamoured for international prizes to reflect his contribution. Instead, he invested his efforts in making sure that African nations adopted the norm and incorporated it into the Constitutive Act of the African Union.

Another example of Seyoum's quietly principled diplomacy is the Declaration of Principles for the resolution of the conflict in Sudan. In 1993-94, when the north-east African regional grouping the InterGovernmental Authority on Development (IGAD) was mandated with taking forward the mediation of Sudan's war, Seyoum convened the IGAD foreign ministers and made the case that their efforts needed to be guided by principles that would ensure a just and lasting peace.

Among them he identified the right of southern Sudanese to self-determination, should the Sudanese government fail to respect the ethnic diversity and democratic rights of all Sudanese. This was a radical innovation: never before had an African intergovernmental organization formally recognized the right to self-determination of an oppressed minority in a sovereign country. It is no exaggeration to say that the IGAD Declaration of Principles, penned by Seyoum in his office in Addis Ababa, surmounted the single biggest legal and political hurdle in the southern Sudanese road to independence.

Indeed, during his nineteen years in office, Seyoum presided over the rehabilitation of Ethiopia's international standing. From being a pariah under the Dergue, Ethiopia became widely respected. Ethiopia succeeded in making friends with the United States, Europe and China, with Africa and with the Middle East. Long-running rivalry with Sudan was peaceably resolved. The countries that Ethiopia saw as long-term rivals and potential threats--Egypt and the Gulf States--were kept at bay. Under Seyoum's guiding hand, Ethiopia became admired as Africa's biggest contributor to peace and security, a reliable contributor of high-quality troops to peacekeeping operations, and a partner in conflict resolution.

In some ways, Seyoum returned Ethiopia's foreign policy to the traditions of Emperor Haile Selassie: seeking to be on good terms with all but dependent on none, using soft power to build alliances that allowed the country to chart a path all of its own. In his ministry, he retained the most professional and capable officials from the previous government, arguing that the country needed both their skills and also respect for an institution of state. Like Aklilu bringing Ethiopia's foreign policy skills to bear on building the OAU, Seyoum was a discreet but influential architect of the creation of the African Union.

The big exception to the 'friendship with all' strategy was Eritrea, and Seyoum resisted calls for Ethiopia to seek a military solution to the dispute, opting instead for containing and isolating Eritrea in the hope that time would bring about an end to ruthless regime of President Isseyas Afewerki. I recall Seyoum lamenting that the most progressive and democratically-minded members of the Eritrean political elite--such as his former counterparts in the Eritrean foreign ministry, Petros Solomon and Haile 'Duru' Woldensae, had been first sidelined and then destroyed.

Like Mengistu during the darkest days of the Red Terror, Isseyas's approach to any political challenge was total elimination, and that included his closest comrades in arms, consigned to incommunicado imprisonment without charge, trial or contact with even their closest families. Isseyas made his move on September 18, 2001, knowing that world attention was elsewhere and he could act without international scrutiny. 'Duru' is feared to have died; Petros's fate, along with so many others, isn't known. Seyoum mourned his colleagues' demise. And he insisted that the culture of systematic elite murder--politicide, or genocide of political groups--was something that should never be allowed to re-enter Ethiopia.

After retiring as foreign minister, Seyoum served as ambassador to China and as chief mediator for the peace talks in the conflict in South Sudan. The civil war erupted in South Sudan on December 13, 2013 and within a week, a delegation of foreign ministers of IGAD countries was in Juba insisting that the fighting should cease and a political solution should be found. Overruling the predictable objections that it was an internal affair and the opposition were traitors, IGAD and the African Union put the welfare of the country above the anger and ambition of South Sudan's warring politicians. Seyoum was the mediator: patient and fair, continually frustrated by the mercenary callousness of his interlocutors.

As the EPRDF began the process of liberalization in Ethiopia three years ago, leading to the selection of Abiy Ahmed as prime minister, Seyoum was prominent among a small group of Tigrayans who stayed on within the highest levels of government, trying to steer the transition towards consensus. He remained in a post as advisor within the Prime Minister's Office until late 2019, though the extent to which the PM called upon his experience and wisdom isn't at all clear. Certainly, Abiy's readiness to partner with autocratic Eritrea disturbed him.

As a person, Seyoum was always warm and accessible, and ready to talk without regard for rank or protocol. He had a well-deserved reputation for treating all his staff with care and respect, for keeping his door open.

Seyoum became less active in politics, planning to spend more time reflecting on the lessons learned from his unparalleled career, and building up the think tank, the Centre for Dialogue, Research and Cooperation that he founded. His health also suffered: he had a serious back problem and had difficulty walking more than short distances.

The circumstances of Seyoum's killing aren't clear. The Ethiopian government is not a reliable source of information. Eritrea--which may well have carried out the assassinations--is remaining silent. The official report that Seyoum and his colleagues 'refused to surrender' is opaque. The other two elderly Tigrayans killed in the same incident were Abay Tsehaye, who just had heart surgery, and Asmelash Woldeselassie, who is blind.

Seyoum is survived by his wife and sons. His wife and son were imprisoned in Addis Ababa and were recently released on bail.

The circumstances of the killing of Seyoum, Abay and Asmelash warrant an immediate high-level international investigation. It is hard to see how these three men posed a military threat. Their killing is part of a pattern of systematic targeting of Tigrayans, which goes beyond removing their political influence in Ethiopia to the wholesale elimination of a political class representing an ethnic or national group. It is consistent with the politics of genocide practiced by Mengistu Haile Mariam and his generals and by Isseyas Afewerki inside Eritrea and in his ongoing military operations inside Tigray today.

Seyoum deserved to end his days in comfortable retirement with all the respect due to a statesman and patriot. His killing should be a red line. The world should not repeat the error of its silence over the extra-judicial execution of his predecessor Aklilu. The killing must stop today.

ሕግ ባለበት ግዴታ ፈጻሚ እንዴት ይጥፋ?

ሕግ ባለበት ግዴታ ፈጻሚ እንዴት ይጥፋ?

ሕግ በኅብረተሰቡ ውስጥ የሚፈጸሙ ማኅበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ግንኙነቶች ፍትኃዊና ሚዛናዊ በሆነ መልኩ የሚተዳደርበት ማኅበራዊ መርህ ነው፡፡ ሕግ ባይኖር ሊከሰት የሚችለውን የጥቅም ግጭት፣ አለመግባባት፣ ሁከት ወዘተ. ሕግ የተለያዩ መርሆችን በመደንገግ፣ መብትና ግዴታን በመሥራት ሚዛናዊ የሆነ የእርስ በርስ ግንኙነት እንዲኖር ይረዳል፡፡ ያም ሆኖ የሕግ መኖር በራሱ ሕግ እንዳይጣስ አይረዳውም፡፡ ሕግም ኖሮ በየዕለቱ የሚጣሱ የሕግ መርሆች፣ የማይከበሩ ግዴታዎችና የሚጣሱ መብቶችን እናስተውላለን፡፡ ሆኖም ሕግ ለዘመናት ቀርፀው ኅብረተሰባቸውን በሚያስተዳድሩና የሕግ የበላይነት በተወሰነ ደረጃ በሚከበርባቸው አገሮች ሕግ በኅብረተሰቡ የዕለት ተዕለት ሕይወት ላይ ለውጥ ያመጣል፡፡ የሕግ አንዱ ጥቅም ኅብረተሰቡን ወደ መልካም ሥነ ምግባር መምራት፣ ዘመናዊ ማድረግና የሌላውን ግለሰብ መብት እንዲያከብሩ መርዳት በመሆኑ ግለሰቡ በዕለት ተዕለት ኑሮው ሕግን የማክበር፣ የሌላውን ሰው መብት የመጠበቅ፣ ግዴታውን አውቆ የመተግበር ዝንባሌን ያዳብራል፡፡ ቢያንስ በአደባባይ በድፍረት የሌላውን ሰው መብት መጣስ፣ ግዴታን አለማክበር እንደ ጀብድ የሚያኩራራ አይሆንም፡፡ ይህ ሕግን የማክበር ባህል እንዲፈጠር የመንግሥት ድርሻ ሰፊ ቢሆንም፣ ማኅበረሰቡም መብቱን በመጠየቅና ግዴታውን በማክበር ባህሉ እንዲፈጠር የራሱን አስተዋጽኦ ያደርጋል፡፡ በአገራችን ሕግን፣ የሕግን አፈጻጸምና ሕግ የኅብረተሰቡን ጠባይ በመግራት ያለውን አስተዋጽኦ መገምገም ከላይ የተመለከትናቸውን የሕግና የኅብረተሰብ ግንኙነት ለማስተዋል ይቸገር ይሆናል፡፡ አገራችን ለዘመናት የተለያዩ ሕግጋት ያሏት ቢሆንም፣ የኅብረተሰቡ ለሕግ የበላይነት የመገዛት ጠባይ ላይ ያለው ተፅዕኖ የዘመናቱ ያህል የቆየ/የሰረፀ አለመሆኑን መረዳት ይቻላል፡፡ በአደባባይ የሰዎችን ግላዊ መብት መግሰስ፣ መሳደብ፣ መተንኮስ፣ መዛት ወዘተ. ሕጋዊ ተግባራት የመሰሉ ያህል በየዐውዱ ሲፈጸሙ እንሰማቸዋለን/እናያቸዋለን፡፡ ድርጊቶቹን ወንጀል የሚያደርጉና የሚቀጡ፣ በፍትሐ ብሔርም የጉዳት ካሳ እንዲጠየቅባቸው የሚያስችሉ የሕግ ድንጋጌዎች ተቀርፀዋል፡፡ ነገር ግን ባለመብቱም አይጠይቅም፣ ግዴታ ያለበትም ወገን ሳይጨነቅ በአደባባይ የሌላውን መብት ይጥሳል፡፡ ሕጉ አለ፤ እንዳይፈጸም ግን መብት ጠያቂና ግዴታ ፈጻሚ ጠፍቷል፡፡ ጉዳዮቹ ትናንሽ ቢመስሉንም ተደጋግመው በተፈጸሙ ቁጥር የሕግ አልባነት (Lawlessness) ማስከተላቸው እንደማይቀር ልብ ይሏል፡፡ ለዚህ ጽሑፍ መነሻ የሆነን በዚህ አንድ ወይም ሁለት ሳምንት የዓለም የነዳጅ ዋጋ መቀነስን መነሻ በማድረግ በሕዝብ ትራንስፖርት ላይ የተደረገውን የታሪፍ ማስተካከያ ተከትሎ የሚስተዋለው ነገር ነው፡፡ የነዳጅ ዋጋ ከአምስት ዓመት በፊት በነበረበት ሁኔታ (ከ50 ዶላር በታች) መቀነሱን መነሻ በማድረግ የቅናሹን መጠን ያህል መሆኑን ለመናገር ባያስደፍርም፣ የተወሰነ የሕዝብ ትራንስፖርት ታሪፍ ለውጥ ተደርጓል፡፡ በአጭር ርቀት ወደ 15 ሳንቲም፣ በመካከለኛ ርቀት ወደ 30 ሳንቲም፣ ራቅ ባሉት ደግሞ እስከ 40 ሳንቲም ድረስ ቅናሽ ተደርጎባቸው ማስተካከያው ተግባራዊ ከሆነ ሁለት ሳምንት አለፈው፡፡ የዋጋ ክለሳውን ያደረገው የትራንስፖርት ባለሥልጣን በአዋጅ ይህንን የማድረግ ሥልጣን የተሰጠው የመንግሥት አካል ሲሆን፣ ያወጣውም መመርያ ሕግ መሆኑ አያከራክርም፡፡ የዚህን ሕግ አተገባበር ከተመለከትን ግን የወጣው ሕግ ነው ወይስ የመንገደኛ ሰው ትዕዛዝ የሚለውን ለመለየት ያስቸግረናል፡፡ እስካሁን ድረስ ባለታክሲውም በድሮው ታሪፍ ብቻ ያስተናግዳል፣ ሕዝቡም የተጠየቀውን ይከፍላል፡፡ ሕዝቡ የታሪፉን መለወጥ ቢያውቅም ባያውቅም፣ በድሮው መመርያ መሠረት ታሪፉን እየከፈለ ይጓዛል፡፡ መብቱን በአደባባይ የሚጠይቅ በብዛት አይስተዋልም፣ ከጠየቀም እንደ ወንጀለኛ ይሸማቀቃል፡፡ በሕዝብ ትራንስፖርት አስተዳደር ሌሎችም ሕግጋት በአደባባይ ሲጣሱ እናስተውላለን፡፡ ለመጫን ከተፈቀደለት ሰው ቁጥር በላይ ማሳፈር፣ የትራፊክ መብራት አለማክበር፣ ባልተፈቀደለት መንገድና የአነዳድ አካሄድ ማሽከርከር ወዘተ. በየዕለቱ የሚጣሱ የሕግ መርሆች መገለጫ ናቸው፡፡ ወቅታዊ ስለሆነ የሕዝብ ትራንስፖርት ታሪፍን አነሳን እንጂ እንዲህ ዓይነት ባህል በሌሎችም ጉዳዮችም ይስተዋላል፡፡ የነዳጅ ዋጋ በቀነሰበት ሁኔታ የነዳጅ ማደያዎች በተለወጠው የነዳጅ ታሪፍ ደንበኛን ለማስተናገድ ፈቃደኛ አለመሆን፣ የሸቀጦች የዋጋ ዝርዝር በመሸጫ ቦታ በግልጽ አለማስቀመጥ፣ በዓላትን መነሻ በማድረግ ገበያ ያልፈቀደውን ዋጋ መጨመር ፣ለሰጡት አገልግሎት ደረሰኝ አለመቁረጥ ወዘተ. በየዕለቱ ሕግ ያልወጣላቸው ያህል የሚጣሱ መሆናቸውን በዕለት ተዕለት ኑሮአችን እያስተዋልን ነው፡፡ ሕግ አክባሪ ዜጋ መፍጠር ለምን ዳገት ሆነ? ትናንሽ የሚባሉቱ ግን አብዛኛውን ኅብረተሰብ የሚመለከቱት ሕግጋትን አለማክበር ውጤቱ ምን ይሆናል? ለሕግ ተገዥ ዜጎችን ለማፍራት ባለድርሻ አካላት ምን ሊያደርጉ ይገባል? የሚሉትን ጭብጦች መነሻ አድርገን በዚህ ጽሑፍ የተወሰነ ነገር ለማለት እንሞክር፡፡ ሕግ ለኅብረተሰቡ ያለው ተግባር በሕግ ሙያ የታወቁ የተለያዩ የሥነ ሕግ አስተምህሮዎች አሉ፡፡ የሕግ ትርጉም፣ ዓላማ፣ ከኅብረተሰብና ከሞራል ጋር ያለው ግንኙነት ወዘተ. አከራካሪና እንደ የሕግ አስተሳሰቡ (ሥነ ሕግ) የሚለያይ ነው፡፡ ሁሉንም የአስተሳሰብ ልዩነቶች ለመዳሰስ በዚህ ጽሑፍ ባይቻልም፣ ሁሉንም የሚያስማሙ የተወሰኑን ሕግ ለኅብረተሰቡ የሚሰጠውን ተግባር ለመመልከት መሞከር ግን ይቻላል፡፡ የመጀመሪያው ኅብረተሰቡን ከመጥፎ ነገር (Evil) መከላከል ነው፡፡ አንዳንድ ሰዎች ያለምንም ምክንያት ሌላውን ሰው የሚጎዱበት ሁኔታ አለ፡፡ እንዲህ ሲሆን፣ ዜጎች በሌሎች መጥፎ ተግባር እንዳይጎዱ ሕግ ጥበቃ ያደርግላቸዋል፡፡ በተለይ የወንጀል ሕግ በሰዎች ሕይወት፣ ንብረት፣ ክብርና ነፃነት ላይ የሚፈጸሙ ወንጀሎችን በዓይነት በመዘርዘር አጥፊዎቹ እንዲቀጡ ያደርጋሉ፡፡ ሁለተኛው ኅብረተሰቡ ያለው መልካም እሴት እንዲጠናከር ወይም እንዲስፋፋ መርዳት ነው፡፡ ሕግ ስለአጥፊዎች በመጨነቅ እነሱን ብቻ ያማከለ ድንጋጌዎችን አይቀርፅም፡፡ በመልካም አኗኗር ለሚገኘው የኅብረተሰብ ክፍልም መርሆችን ይደነግጋል፡፡ እያንዳንዱ ሰው የራሱን ፍላጎት ለማሳካት በሚጣጣርበት ወቅት የሌላውን ሰው ጥቅም እንዳይጎዳ፣ የፍላጎት መብዛትና የሀብት ማነስ በሚፈጥረው ክፍተት ግለሰቦች ወደ ግጭት እንዳያመሩ ሕግ ሚዛናዊና ፍትኃዊ የሆኑ መርሆችን በመደንገግ መብትና ግዴታ ይሠራል፡፡ በሦስተኛነት የሕግ ተግባር መርሆች ተጥሰው ልዩነት፣ አለመግባባት ወይም ግጭት በተከሰተ ጊዜ ሕግ የመገላገል ወይም መፍትሔ የመስጠት ወይም የመዳኘት ድርሻውን ይወጣል፡፡ በመጨረሻም ሕግ መልካም የሚሠሩ ዜጎችን የማበረታታት ድርሻ አለው፡፡ መልካም የሚሠሩ ዜጎች የሚበረታቱ ከሆነ ኅብረተሰቡ መልካም ሥራ በመሥራት በሰላም ለመኖር የሚችልበት ሁኔታ ይፈጠርለታል፡፡ ሕግ እነዚህን ተግባራቱን የሚወጣው በተለያዩ መንገዶች ነው፡፡ መጥፎ ሥራ የሠሩትን ይቀጣል፡፡ ሰው የገደለ፣ ንብረት የሰረቀ በእስራትና በገንዘብ መቀጮ እንደሚቀጣው ዓይነት፡፡ የተወሰኑት ሕግጋት መብት የተጣሰባቸውን ግለሰቦች ደግሞ በተጎዱት መጠን እንደካሳ ድንጋጌዎችን ቀርፆላቸዋል፡፡ የተሰረቀ ንብረቱ ይመለስለታል፣ ውል የፈረሰበት የደረሰበት ጉዳት በካሳ መልክ እንዲከፈለው ይፈቅድለታል፡፡ አንዳንድ መልካም ግለሰቦችን ደግሞ ስለመልካምነታቸው ያበረታታቸዋል፡፡ የጠፋ ዕቃ ያገኘ ባለቤቱን ለማግኘት አስተዳደራዊ ሥራዎችን አከናውኖ ሲያበቃ ባለቤቱን ካላገኘ ሰውየው የንብረት ባለቤት ይሆናል፣ ለኅብረተሰቡ እጅግ ጠቃሚ በሆኑ (ለምሳሌ ትምህርት ወዘተ.) ሥራዎች ላይ የተሰማራ ሰው የግብር ነፃ ልዩ ጥቅም ያገኛል፡፡ ሕጉ የተለያዩ ተግባራትን ለመፈጸም ድንጋጌዎችን ቢቀርፅም፣ በተግባር ግን ሕግን የማያከብሩት ሳይታረሙ፣ ሕግን አክባሪዎቹም ሲጎዱ እናስተውላለን፡፡ ለዚህ ጽሑፍ መነሻ ባደረግነው ጉዳይ የሕዝብ ትራንስፖርት የታሪፍ ለውጡ በአግባቡ ስላልተፈጸመ ሕግ አክባሪው ተሳፋሪ ሲጎዳ፣ ሕጉን ያላከበረው አገልግሎት ሰጪው ደግሞ ሲጠቀም እያስተዋልን ነው፡፡ ሕግ ያለማክበር ምንጮችን ፍለጋ ሕግን ያለማክበር በምን ምክንያት ሊከሰት እንደሚችል፣ ምንጮቹ ምን እንደሆኑ ራሱን የቻለ ጥናት ያስፈልገዋል፡፡ ይሁን እንጂ በዕለት ተዕለት የሕይወት ተሞክሮ ከምናስተውለው የተወሰኑ ምንጮችን መጠቆም እንችላለን፡፡ ከተነሳንበት የሕዝብ ትራንስፖርት ዋጋ ለውጥና የአገልግሎቱ ሰጪዎች ግብረ መልስ ተሞክሮን ለአብነት በመጥቀስ ለማብራራት እንሞክር፡፡ የመጀመሪያው ሕግን ያለማክበር ምንጭ ሕግ ካለማወቅ የሚከሰት ሊሆን ይችላል፡፡ ሕጉ መውጣቱን፣ ይዘቱን፣ የሚፈቅደውንና የሚከለክለውን ያላወቀ ባለመብት መብቱን መጠየቅ ይቸግረዋል፤ ግዴታ ፈጻሚውም ግዴታውን ለመወጣት አይችልም፡፡ ከትራንስፖርት ታሪፍ ጋር በተያያዘ በታክሲ ውስጥ ከሚሰሙ ንትርኮች ለመገንዘብ እንደሚቻለው አብዛኛው ሰው የታሪፉን ቅናሽ ያደረገው መመርያ ስለመኖሩ፣ ማስተካከያው ምን ያህል እንደሆነ ለማስረዳት ይቸግረዋል፡፡ ከተወሰኑ ዓመታት ጀምሮ ማስተካከያ ታሪፉን በጋዜጣ አትሞ ማውጣት በቴሌቪዥንም መንገር የተለመደ ቢሆንም፣ በዚህ ሰሞን ግን ማስተካከያው የተደረገበት አግባብ በይፋ ባለመታወቁ ባለመብቱም ግዴታ ፈጻሚውም ስለ መመርያው በቂ ዕውቀት ስለሌለው የሕጉ መጣስ ቀጥሏል፡፡ በአገራችን ሕግን አለማወቅ ይቅርታ እንደማያሰጥ ቢታወቅም፣ ሕዝቡ ሕጉን እንዲያውቅ የሚደረግበት አግባብ እጅጉን አነስተኛ ነው፡፡ እንኳን በነጋሪት ጋዜጣ ለማይታተሙት መመርያዎችና የሕዝብ ማስታወቂያዎች በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው የሚወጡት ሕግጋት (አዋጆችና ደንቦችን) እንኳን ኅብረተሰባችን የሚያውቅበት ሁኔታ አነስተኛ ነው፡፡ ሕጉን የሚያውቀው የኅብረተሰብ ክፍል ደግሞ አቤቱታውን ለየትኛው የመንግሥት ተቋም በምን ሁኔታ እንደሚያቀርብ ላያውቅ ይችላል፡፡ ሁለተኛው የሕግ መጣስ ምክንያት ኅብረተሰቡ ሕጉን ቢያውቀውም የሕጉ ይዘት ከጊዜ ብዛት፣ በመንግሥት አደረጃጀት ተገቢ መዋቅር ስላልተዘጋጀለት ወይም ከኅብረተሰቡ ወግና ባህል ያፈነገጠ በመሆኑ ምክንያት ሕጉ የማይከበርበት ሁኔታ ነው፡፡ በአገራችን ለዚህ ዓይነት የሕግ አለመከበር ምክንያት የሆኑ ድንጋጌዎችን በብዛት መጥቀስ ይቻላል፡፡ የስም ሕጋችን ከምዕራባውያን የተቀዳ ባህላችንን የማይመስል በመሆኑ ከመውጣቱ ጀምሮ ባለመከበር የታወቀ ነው፡፡ ሕጉ የቤተሰብ ስም እንዲኖረን ያስገድዳል፤ እኛ ግን ለዘመናት ያለቤተሰብ ስም በመኖር ላይ ነን፡፡ ልደት፣ ጋብቻና ሞት እንዲመዘገቡ የፍትሐ ብሔር ሕጉና የወንጀል ሕጉ በግዴታ ይደነግጋሉ፡፡ ነገር ግን ለዘመናት መዝጋቢ አካል (Notary) ባለመኖሩ ዕድሜያችን በግምት፣ ጋብቻችን በምስክር ሞታችን በስማ በለው ሲረጋገጥ ይኖራል፡፡ የወሳኝ ኩነቶች ምዝገባ አዋጅ ችግሩን ይቀርፈዋል ተብሎ ይታሰባል፡፡ ሌላም ማሳያ መጥቀስ ይቻላል፡፡ የቤተሰብ ሕጉ በጋብቻ ላይ ጋብቻን ይከለክላል፤ ከተጣሰም ጋብቻው እንዲፈርስ ደንግጓል፡፡ ሆኖም ይህ ሕግ ከአንዳንድ የኅብረተሰብ ክፍሎች እምነትና ባህል ጋር ስለማይጣጣም ከሚከበርበት ይልቅ የሚጣስበት ሁኔታ ይሰፋል፡፡ የሕዝብ ትራንስፖርት ታሪፍን የሚገዛ መመርያ ግን በምንም መስፈርት ከባህልም ሆነ ከእምነት ስለማይቃረን፣ ከጊዜ አንፃርም ወቅታዊና አንገብጋቢ በመሆኑ ይህ ምክንያት ላለመከበሩ ቅቡል ምክንያት አይሆንም፡፡ ሦስተኛው ሕግ ያለመከበር ምንጭ የመብት ጠያቂው ተሳትፎ ማነስ ነው፡፡ በአገራችን አብዛኛው ሰው መብቱ እየተጣሰ ዝም ማለት፣ መብቱንም ሲጠይቅ ግለሰቡ እንደ ነገር ተንኳሽ፣ ጨቅጫቃ ተደርጎ የሚቆጠርበት ሁኔታ አለ፡፡ አንዳንድ ጊዜም መብቱን በመጠየቁ የሚያገኘው ጥቅም ከሚያጣው ጉዳት ጋር ሲታሰብ አነስተኛ በመሆኑ መብቱን የማይጠይቅበት ሁኔታ ይከሰታል፡፡ በአገራችን አብዛኛው ሰው መብቱ ሲጣስ የማይጠይቅበት ሁኔታ ከባህል ጋር የተያያዘ ወይም ከዕውቀት ማነስ ወይም ድፍረት ማጣት ወይም ሌላ ምክንያት መሆኑ ሊጠናና በመንግሥት ወይም መብት ላይ በሚሠሩ ድርጅቶች ግንዛቤ ሊፈጠርበት የሚገባ ጉዳይ ነው፡፡ ከሕዝብ ትራንስፖርት ታሪፍ ማስተካከያ ጋር በሚታዩ የሕግ አለማክበር ግዴታዎች ግን አብዛኛው ሕዝብ መብቱ ላይ መተኛቱን በየሰዓቱ የሕዝብ ትራንስፖርት የሚጠቀም የሚያስተውለው ነው፡፡ እንኳን መብት ጠይቆ ያለአግባብ የከፈለው ታሪፍ እንዲመለስለት መጠየቅ፤ ሌላው ሲጠይቅ እንኳን አለመተባበር ከዚያም አልፎ እንደ ‹‹ሕግ የጣሰ›› ሰው መታየት ተለመደ ነው፡፡ እንዲህ ዓይነት ሁኔታ የመብቱን መጣስ፣ ግዴታውን ያላከበረውን አገልግሎት ሰጪ ድፍረት ያሰፋዋል፡፡ አሁን አገራችን በገጠማት የሕዝብ ብዛትና የትራንስፖርት አቅርቦት ማነስ እንኳን ትንሽ ሳንቲም፣ አገልግሎቱ ተገኝቶ በብዙ እጥፍም ቢከፍሉ የሚመኙ አይጠፉም፡፡ ይህ አካሄድ ግን የሕግ የበላይነትን የማጥፋት ባህል ጅማሮ መሆኑ አይቀርም፡፡ በመጨረሻ ለሕግ መጣሱ ምክንያት የሚሆነው የአስፈጻሚው አካል ጥንካሬ ማጣት ነው፡፡ እንኳን በሕዝብ ትራንስፖርት ታሪፍ ቁጥጥር በሌሎች የትራፊክ ሕግጋት አከባበር የሕዝብ ትራንስፖርትን የሚቆጣጠሩ አካላት ችግሮች ከሠሩት ሥራ ገዝፈዋል፡፡ ሾፌሮችና ረዳቶች መብት ለመጠየቅ የተነሳ አካል ሲገጥማቸው፣ የትም ሄደህ መክሰስ ትችላለህ ሲሉ በድፍረት መናገራቸው የተቆጣጣሪውን አካል ጥንካሬ ማነስ ማሳያ ነው፡፡ ተቆጣጣሪው ጠንካራ/አስተማሪ ቁጥጥር አለማድረጉ፣ በወጥነት ሕግን እንዲከበር አለመሥራቱ፣ የተቀጣ ካለ እንኳን በተገኘው የመገናኛ ዘዴ ለሕዝብ ይፋ አለማድረጋቸው ቁጥጥሩ ጠንክሮ የሕግ የበላይነት እንዲከበር አላስቻለም፡፡ ከሌሎች አገሮች የትራፊክ ሕግ መጣስ አንዳንዶች አልፎ አልፎ ሲፈጽሙት የሚስተዋሉት እንጂ ሁሉም በየዕለቱ ሲያፈርሰው የሚስተዋል አይደለም፡፡ የሕዝብ ትራንስፖርት የብዙኃኑን ጥቅም የሚነካ የመብት ጥሰት የሚከናወንበት እንደመሆኑ ጠንካራ ቅጣት፣ ክትትልና ቁጥጥር ኅብረተሰቡን የሚያስተምር፣ የሕግ የበላይነትን የሚያሰፍንና ለሕግ ተገዥ የሆነ ባህልን የመፍጠሪያ ዐቢይ አጋጣሚ ነው፡፡ ሕግ ያለማክበሩ ፍጻሜ ሕግ ትንሽ ይሁን ትልቅ ሕግ ነው፡፡ የተሠራው የሰዎችን ጠባይ ለመግራት፣ የኅብረተሰቡን ሰላምና ሥርዓት ለመጠበቅ፣ ዘመናዊነትን/ሕግን ማክበርን ባህል ለማድረግ እንዲሁም እንዲፈጸም ነው፡፡ የትራንስፖርት ሕግም በየዕለቱ ሲጣስ ብንመለከትም እንዲፈጸም የወጣ መሆኑ ሊዘነጋ አይገባም፡፡ ከዚህ አንፃር ትንሽ የምትባል የሕግ መጣስ አትኖርም፡፡ እንዲያውም በትንሿ የሕግ ጥሰት ያልተማረ ትልቅ የተባለውንም ለመጣስ ድፍረት ያገኛል፡፡ ስለዚህ ጥንቃቄው 15 ሳንቲም፣ 30 ሳንቲም የታክሲ ታሪፍን ለመግዛት የወጣችውን መመርያ ሊሆን ይገባል፡፡ ጠቢቡ ሰለሞን እንደተናገረው ጥቃቅን ቀበሮዎች ካልተጠመዱ ሰፊውን የወይን እርሻ ያበላሹታል፡፡ በሕግ ደረቅ ቃል ደግሞ ሥርዓት አልበኝነት (Lawlessness) ይፈጠራል፡፡ እያንዳንዱ የራሱን ጥቅም ለማስጠበቅ ሕጉ ካስቀመጠው መንገድ ውጪ ይጠቀማል፡፡ ሀብት ያለው በሀብቱ፣ ጉልበት ያለው በጉልበቱ፣ ጥበብ ያለው በጥበቡ ያጋጠመውን ችግር ይወጣል እንጂ ሕግን ተከትሎና አቤቱታ አቅርቦ መፍትሔ ለማግኘት ትዕግስተኛ የሚሆን አይገኝም፡፡ ለዚህ የሕዝብ ትራንስፖርት በተለይ የታክሲ አገልግሎት ጥሩ ማሳያ ነው፡፡ በታሪፉ የሚያስተናግደውን፣ መልስ የማይሰጠውን፣ ትርፍ እንዲጫንበት የሚያስገድደውን ረዳት ጉልበተኛው ተሳፋሪ በኃይለ ቃልና በጉልበት ይቀበለዋል፡፡ ጉልበት፣ አፍ እና ጥበብ የሌለው ደግሞ የተጠየቀውን ይከፍላል፣ የተሰጠውን ይቀበላል፣ ውረድ የተባለበት እንጂ ያልፈቀደው ቦታ ይወርዳል፡፡ ችግሩን በስፋት ተመልክተን ሕግ የማክበር ባህል እንዲፈጠር ካልሠራን ሥርዓተ አልበኝነት ይርፈድ እንጂ አይቀርም፡፡ ሕግ የማክበር ባህል እንዴት ይፈጠር? ለሕግ አለመከበር ምንጭ ያደረግናቸው ባለድርሻ አካላት ሕግ የማክበር ባህል በኅብረተሰቡ ውስጥ እንዲፈጠር የበኩላቸውን አስተዋጽኦ ሊያደርጉ ይችላሉ፡፡ መንግሥት የሚያወጣቸውን ሕግጋት ይዘታቸው የኅብረተሰቡን ባህልና ወግ እንዲጠብቁ በማድረግ ከሕዝብ ጋር ተመካክሮ ሕግጋቱን መቅረፅ፣ ሕግ የሚያስፈጽመውን አካል ጠንካራ አድርጎ ማደራጀት፣ ለሕግ ማስፈጸም የሚበቃውን የሰው ኃይል፣ የገንዘብ ድጋፍና ሥልጠና መስጠት፣ በተግባርም ሕግ የሚያስፈጽመው አካል የወጡትን ሕጎች ኅብረተሰቡን በማስተማር፣ ከሕግ የወጡትን በማረምና በመቅጣት መስመር መያዛቸውን እያረጋገጠ ስለመሆኑ መከታተልና መቆጣጠር ተገቢ ነው፡፡ ባለመብቱም መብቱን አውቆ መተግበር ካልቻለ የመብት ባለቤትነቱ ለይስሙላ ነው፡፡ የመብት ጥቅሙ የሚታወቀው በወረቀት ሕግ ተጽፎ ሳይሆን እንዳይጣስ ወይም ከተጣሰ በኋላ ሕግ አፍራሹን ተጠያቂ በማድረግ ነው፡፡ በቅርቡ በሪፖርተር ‘ይድረስ ለሪፖርተር’ ዓምድ ላይ ኢዮቤድ ጥበቡ የተባሉ ሰው ‹‹ሁሉም ሸማች ይወቀው›› በሚል የነገሩን እውነታ መብት መጠየቅን ያበረታታል፡፡ ግለሰቡ ለላውንደሪ የሰጡት ምንጣፍ የንጽህና አገልግሎቱን በሚሰጠው አካል በመቀደዱ/በመበላሸቱ ሸማቾች ጥበቃና ባለሥልጣን ክስ አቅርበው ምንጣፉን የሚተካ ካሳ ማግኘታቸው ተገልጿል፡፡ የዚህ ግለሰብ ጉዳይ መብትን ለሚጠይቅ ሰው ሞራላዊ ጥንካሬ ይሰጣል፡፡ ግዴታ ፈጻሚዎችም የግለሰቦችን መብት ማክበር የህሊና ሰላም እንደሚሰጥና ዘመናዊነት መሆኑን በመገንዘብ ግዴታ ቢያከብሩ ለሕግ የበላይነት ሰፊ ቦታ የሚሰጥ ባህል ይዳብራል፡፡ መብትና ግዴታ ተነፃፃሪና ለሁሉም ሰው የማይቀሩ ናቸው፡፡ የሕዝብ ትራንስፖርት አገልግሎት ሰጪ፣ ቀበሌ ለሚሠራው ባለጉዳይ መሆኑ አይቀርም፡፡ ታክሲ ላይ ያከበረው ግለሰብ ነገ ቢሮው ሲመጣ የሚያከብረው ግዴታውን ስለፈጸመ ብቻ ነው፡፡ ግዴታ በተደጋጋሚ አለመፈጸም የሚያሰጠው መልካም ያልሆነ ስም ሰብዕናን ይጎዳል፡፡ ግዴታ መፈጸም መንግሥት ለሕዝብ ትራንስፖርት ያስቀመጠውን ታሪፍ ማስከፈል የሕግ የበላይነትን ማክበርና ዘመናዊነትም ነው፡፡ 

                               አዘጋጁ፡- ጸሐፊውን በኢሜል አድራሻቸው lawandjustice140@gmail.com ማግኘት ይቻላል፡፡

Legal Terms used in Daily Routine & their meanings: ==============================

 Legal Terms used in Daily Routine & their meanings: =============================

 AB INITIO: "from the beginning" AB INITIO VOID: Illegal from the beginning ACTION: a lawsuit or proceeding in a court of law. ACQUITTAL: A finding by a judge or jury that a person tried for committing a crime is not guilty. AFFIDAVIT: a written statement under oath. AGREEMENT: a verbal or written resolution of disputed issues. ALIMONY: a payment of support provided by one spouse to the other. ANSWER: A formal statement, generally written, stating the defense of a legal case. ANNULMENT: a marriage can be dissolved in a legal proceeding in which the marriage is declared void, as though it never took place. In the eyes of the law, the parties were never married. It is available only under certain limited circumstances. Certain religions also offer annulments to members, the basis of an annulment from the church may be different than the legal basis of divorce or annulment. APPEAL: A request to take a case to a higher court for review. No new evidence may be introduced during the appellate process; the reviewing court considers only whether errors occurred during prior proceedings. APPELLATE COURT: A court having jurisdiction of appeals—not a trial court. APPELLATE JURISDICTION: The power of a court to review a case that has already been tried by a lower court. ARBITRATION: A form of alternate dispute resolution where the disputants present their dispute to an impartial third party for decision after a hearing where both sides have an opportunity to be heard. Arbitration may be binding or nonbinding based on the agreement of the parties. ATTORNEY: A lawyer; one who is licensed to act as a representative for another in a legal matter or proceeding; one who is licensed to practice law. BAIL: To set free a person arrested or imprisoned (pending trial or resolution of an appeal), in exchange for security such as cash. Bail is forfeited if the person fails to appear in court as directed. BOND: In criminal law, a surety bond assures the appearance of the defendant or the payment of the defendant’s bail if the defendant fails to appear. BRIEF: A written document presented to the court by a lawyer which sets forth both the facts of the case and the law which supports the lawyer’s case. BURDEN OF PROOF: In the law of evidence, the necessity or duty of affirmatively proving a fact or facts in a dispute. Examples include "beyond a reasonable doubt" and "by a preponderance of the evidence." CERTIORARI: An original writ or court order commanding judges or officers of lower courts to certify or return records of proceedings in a cause for judicial review. CIVIL CASE: A matter or case outside of the criminal practice pertaining to the rights and duties of persons. Examples include contract cases and lawsuits arising out of personal injury or property damage. CHARGES: A formal accusation of having committed a criminal offense. CODE: A collection of laws arranged into chapters, table of contents, and index, and published by legislative authority. CODICIL: A supplement to a will. COMMON LAW: Law based upon previous decisions of courts. COMMON LAW MARRIAGE: Common law marriage comes about when a man and woman who are free to marry mutually agree to live together as husband and wife without the formal ceremony. The parties must hold themselves out to the public as being married. Common law marriages are invalid in many states. COMPARATIVE NEGLIGENCE: A defense to negligence where fault is measured in percentages and any damages shall be reduced by that percentage. See also contributory negligence. CONDONATION: the act of forgiving one's spouse who has committed an act of wrongdoing that would constitute a ground for divorce. Condonation generally is proven by living and cohabiting with the spouse after learning that the wrongdoing was committed and may used as a defense to a divorce. CONTEMPT OF COURT: An act which shows disrespect for the court’s authority. Civil contempt usually means a person has failed to obey a court order. Criminal contempt is when someone disobeys the court in the presence of the court. Contempt can be punished by a fine or imprisonment. One side can request that the court determine that the other side is in contempt and punish him or her. CONTRACT: A mutual agreement between two or more parties, in which each party gives up something of value and gains another thing of value. CONTRIBUTORY NEGLIGENCE: A complete defense to negligence when the defendant’s behavior causes an omission or neglect of reasonable precaution, care, or action, which is a proximate cause of his/her injury. Some states use this standard but most rely on the defense of comparative negligence. CONVICTION: Finding that a person is guilty beyond a reasonable doubt of committing a crime. CORPORATION: A legal entity created under state law most commonly intended to be in business. CRIMINAL CASE: A case concerning an act considered harmful to the general public that is forbidden by law and punishable by fine, imprisonment, or community service. DAMAGES: An amount of money which may be recovered in the courts by any person who has suffered loss, detriment, or injury through the unlawful act or negligence of another. DECREE: A decision or order of the court. A final decree is one which fully and finally disposes of litigation; an interlocutory decree is a preliminary decree which disposes of a particular issue within the litigation. DEED: A written instrument transferring a piece of real property. DEFAULT: A "default" in an action at law occurs when a defendant fails to appear at the trial or to plead within the time allowed. Typically, when a defendant defaults, the court enters an order in favor of the plaintiff. DEFENDANT: A person sued in a civil suit or accused of a crime. DEPOSITION: The testimony of a witness not taken in open court, but given under oath as a part of the discovery process. Deposition testimony may be introduced as evidence in a court proceeding. DISCOVERY: The pretrial process in which one party gathers facts and information from the other party in preparation for trial. DISSENT: A term denoting the disagreement of one or more judges of a court with the decision of the majority. DISTRICT ATTORNEY: A lawyer elected or appointed to serve as a prosecutor for the state in criminal cases. Also known as the state’s attorney. DOCKET: A list of cases on a court calendar maintained by the clerk of court. EN BANC: "On the bench;" all judges or justices of a court sitting together to hear a case. EVIDENCE: A fact presented before a court such as a statement of a witness, an object, etc., that bears on or establishes a point in question. FELONY: A crime considered to be of a graver nature than a misdemeanor. Examples of felonies include murder, kidnapping, manslaughter, burglary, robbery, and certain types of sexual abuse although different state legislatures may define different crimes as felonies. GRAND JURY: A group of citizens whose duty it is to inquire into a crime to determine if an indictment against a suspected criminal is warranted. GUARDIAN: A person vested with the power to take care of a disabled person or minor’s property and person. GUARDIAN AD LITEM: A special guardian appointed by the court to represent children or disabled persons during the course of litigation. HABEAS CORPUS: "You have the body." A petition to bring a person before a court or a judge. In most common usage, it is directed to the official person detaining another, commanding that the person to produce the body of the prisoner or person detained so the court may determine if such a person had been denied his or her liberty without the process of law. INDICTMENT: An accusation in writing found and issued by a grand jury, charging that a person named has done some act, or is guilty of some omission, which by law is a crime. INDIGENT: One who is needy or poor without the financial ability to retain an attorney. INFORMATION: A formal accusation of crime, based on an affidavit of a person allegedly having knowledge of the offense. INTERLOCUTORY: Preliminary. An interlocutory appeal involves an appeal of a matter within a case before the case is concluded or final. INTERROGATORIES: Written questions propounded by one party and served on an adversary, who must provide written answers under oath. A method of discovery. JURISDICTION: The right and power to interpret and apply the law. The extent of authority or control of the court. Many types of jurisdiction exists including subject matter, personal, territorial, concurrent and appellate. JURY: A number of people, selected according to law, and sworn to inquire of certain matters of fact and declare the truth upon evidence laid before them. JUVENILE CASES: Cases involving children (under eighteen years of age), including children accused of delinquent acts or neglected or abused children. LIEN: An encumbrance upon property, usually as security for a debt or obligation. MANDAMUS: The name of a writ, which is issued from a court of superior jurisdiction, directed to a lower court or a public officer, commanding the performance of a particular act. MECHANIC’S LIEN: A claim created by the statute which gives priority of payment for the price of work and materials for erecting and repairing building and improvements on land. MEDIATION: A form of alternate dispute resolution where a neutral third party acts as an intermediary assisting disputants to settle their dispute. MISDEMEANOR: Offenses considered less serious than felonies. MOTION: An application to the court requesting action in a pending case. Usually, a motion concerns an issue with the court’s discretion. NEGLIGENCE: The omission or neglect of reasonable precaution, care, or action. NOLO CONTENDERE: A statement by a defendant to the effect that he or she will not challenge a criminal charge made by the government. NOTICE OF APPEAL: A filing made with an appellate court to appeal a ruling made by a lower court. OPINION: A formal statement by a judge or justice of the law bearing on a case. ORDINANCE: A law passed by a city, town or county legislative body. ORIGINAL JURISDICTION: The power of a court to hear a case for the first time instead of waiting for the case to be tried in a lower court. PARENS PATRIAE: "Parents of the country." The doctrine under which the court protects the interests of a juvenile or other persons under disability. PAROLE: The supervised conditional release of a prisoner before the expiration of his/her sentence. If the parolee observes the conditions, he/she need not serve the rest of his/her term. PARTY: A person, business, or government agency actively involved in the prosecution or defense of a legal proceeding. PATENT: Government permission given to an inventor granting him/her the exclusive right to make or sell his/her invention for a term of years. PECUNIARY: Consisting of money. PERJURY: The criminal offense of making a false statement under oath. PER SE: "Taken by itself." PERSON: In the legal context, "person" includes individuals and corporate groups. PERSONAL PROPERTY: Tangible physical property (such as cars, clothing, furniture and jewelry) and intangible personal property (bank accounts, stocks and bonds). This does not include real property such as land or rights in land. PERSONAL RECOGNIZANCE: In criminal proceedings, the pretrial release of a defendant without bail upon his/her promise to return to court. PERSONAL REPRESENTATIVE: The person who administers an estate, sometimes also known as Executor. PETITIONER: The person filing an action in a court of original jurisdiction. Also called the Plaintiff or Complainant. The opposing party is called the respondent. PLAINTIFF: The person who files the complaint in a civil lawsuit. Also called the Complainant or Petitioner. PLEA: Defendant's answer to the charge - guilty, not guilty or nolo contendere. PLEA BARGAINING: The process through which an accused person and a prosecutor negotiate a mutually satisfactory disposition of a case. Usually it is a legal transaction in which a defendant pleads guilty in exchange for some form of leniency. It often involves a guilty plea to lesser charges or a guilty plea to some of the charges if other charges are dropped. Such bargains are not binding on the court. PLEA NEGOTIATIONS: Negotiations arrived at by the state and the defense for a fair disposition of the case and requiring approval by the court. PLEADING: A formal statement of facts and law, generally written, propounding the case of action or the defense of a legal case. POLLING THE JURY: The act, after a jury verdict has been announced, of asking jurors individually whether they agree with the verdict. POUR-OVER WILL: A will that leaves some or all estate assets to a trust established before the will-maker's death. POWER OF ATTORNEY: Formal authorization of a person to act in the interests of another person. PRAECIPE: A writ commanding the Clerk of Court to issue a subpoena or summons. PRELIMINARY HEARING: Synonymous with preliminary examinations; the hearing given before a magistrate or a judge to determine whether a person charged with a crime should be held for trial. PRESENTENCE INVESTIGATION REPORT: A report, generally prepared by a probation officer, which presents pertinent information needed by a judge to sentence a person convicted of a crime. PRETERMITTED CHILD: A child born after a will is executed, who is not provided for by the will. Most states have laws that provide for a share of estate property to go to such children. PRE-TRIAL CONFERENCE: A meeting between the judge and the lawyers involved in a lawsuit to narrow the issues in the suit, agree on what will be presented at the trial, and make a final effort to settle the case without a trial. PRECEDENT: A previously decided case that guides the decision of future cases. PREEMPTORY CHALLENGE: A challenge that may be used to reject a certain number of prospective jurors without giving a reason. PREPONDERANCE OF THE EVIDENCE: Greater weight of the evidence; Often described as 50.1% of the evidence; the common standard of proof in civil cases. PRIMA FACIE: "On the face of it." So far as can be judged from the disclosure; presumably; a fact presumed to be true unless disproved by some evidence to the contrary. PROBATE: The court-supervised process by which a will is determined to be the will-maker's final statement regarding how the will maker wants his/her property distributed. Probate also means the process by which assets are gathered, the Personal Representative is appointed, applied to pay debts, taxes, and the expenses of administration; and distribution to those designated as beneficiaries in the will. PROBATE ESTATE: Estate property that may be disposed of by a will. PRO BONO PUBLICO: "For the public good." Lawyers representing clients without a fee are said to be working pro bono publico. PRO SE: "In one's own behalf." A person representing himself/herself in court without the benefit of a lawyer. PROBABLE CAUSE: Reasonable belief that a crime was committed and that the named person committed the crime. PROBATION: A form of criminal sentence in which an offender agrees to comply with certain conditions imposed by the court rather than being incarcerated. PROSECUTE: To initiate legal or criminal court action against an accused. PROSECUTOR: A trial lawyer representing the government in a criminal case and the interests of the state in civil matters. In criminal cases, the prosecutor has the responsibility of deciding who and when to prosecute. Often referred to the District Attorney or State’s Attorney. PROXIMATE CAUSE: The act that caused an event to occur. A person generally is liable only if an injury was proximately caused by his/her action or by his/her failure to act when he/she had a duty to act. PUBLIC DEFENDER: An attorney hired by the government to defend persons accused of crimes who are unable or unwilling to hire their own attorney. Typically, a person must meet income requirements to be eligible for such representation. PUNITIVE DAMAGES: Damages in excess of actual damages that are assessed as a form of punishment. Typically, punitive damages apply when a defendant’s behavior is found to have been willful or malicious. QUASH: To vacate or void a summons, subpoena, etc. REAL PROPERTY: Land, buildings, and other improvements affixed to the land. REASONABLE DOUBT: An accused person is entitled to acquittal if, in the minds of the jury, his/her guilt has not been proved beyond a reasonable doubt; a doubt as would cause reasonable persons to hesitate. REASONABLE PERSON: A phrase used to describe a hypothetical person who exercises qualities of attention, knowledge, intelligence, and judgment that society requires of its members for the protection of their own interest and the interests of others. REBUT: Evidence disproving other evidence previously given or reestablishing the credibility of challenged evidence. RECORD: All the documents and evidence plus transcripts of oral proceedings in a case. RECUSAL: A judge excusing himself/herself from a case. REDRESS: To set right; to remedy; to compensate; to remove the causes of a grievance. RE-DIRECT EXAMINATION: Opportunity to present rebuttal evidence after one's evidence has been subjected to cross-examination. RELEASE ON OWN RECOGNIZANCE (ROR): Release of a prisoner by a judge with no bond requirement. See also Personal Recognizance. REMAND: To send back. Usually it is an appellate court that remands a case for proceedings in the trial court consistent with the appellate court's ruling. REMEDY: Legal or judicial means by which a right or privilege is enforced or the violation of a right or privilege is prevented, redressed, or compensated. REMITTITUR: The reduction by a judge of the damages awarded by a jury. REMOVAL: The transfer of a case from one court to another. It may be the transfer of a state case to federal court for trial; in civil cases, because the parties are from different states; or from one county to another in cases where is a significant possibility that there could not be a fair trial in the original court. REPLEVIN: An action for the recovery of a possession that has been wrongfully taken. RESPONDENT: The person against whom an appeal is taken. See PETITIONER. RETAINER: Act of the client in employing the attorney or counsel, and also denotes the fee which the client pays when he/she retains the attorney to act for him/her. This fee is deposited into a trust/escrow account until the fee is earned. RESTITUTION: The act of giving the equivalent for any loss, damage, or injury. An amount of money which an offender is ordered to pay as a consequence of a crime. Restitution can include compensation to the victim of a crime or the state. REVERSE: An action of a higher court in setting aside or revoking a lower court decision. REVERSIBLE ERROR: A procedural error during a trial or hearing sufficiently harmful to justify reversing the judgment of a lower court. REVOCABLE TRUST: A trust that the grantor may change or revoke. REVOKE: To cancel or nullify a legal document. ROBBERY: Felonious taking of another's property, from his or her person or immediate presence and against his or her will, by means of force or fear. RULES OF EVIDENCE: Standards governing whether evidence in civil or criminal case is admissible. SENTENCE: Judgment formally pronounced by a judge upon defendant after the defendant’s conviction in the criminal prosecution. SEQUESTER: To isolate. In high profile cases jurors are sometimes isolated to prevent them from being influenced by outside information. Witnesses may also be sequestered. SERVICE OF PROCESS: The act of providing an opposing party with notice of a pleading or action to assure that the opposing party is aware of the action and is given an opportunity to appear. STATUTE: A law adopted by the legislature. STIPULATION: An agreement by attorneys/parties on opposite sides of a case as to any manner pertaining to the proceedings or trial. TESTIMONY: Spoken evidence given by a confident witness, under oath, as distinguished by evidence derived by writings and other sources. TORT: An injury or wrong committed against another person or another person’s property. TRANSCRIPT: The official record of proceedings in a trial or hearing. TRIAL INFORMATION: A document filed by the prosecutor, which states the charges and evidence against a defendant in a criminal case. VERDICT: The formal decision or finding made by a jury and accepted by the court. WARRANT: A writ or order authorizing an officer to make an arrest, conduct a search, or to perform some other designated act. WILL: A written instrument directing the disposition of a person’s property after their death. WITNESS: One who testifies to what he or she has seen, heard, or otherwise observed or testifies to his or her opinion based on a hypothetical statement. WRIT: An order issued from a court requiring the performance of a specified act, or giving authority and commission to having it done. SUMMONS: A form issued by the court requiring a person to respond to a pleading, usually attached to a complaint, petition or motion.

የአለም_ህግ አንድ ገበሬ በጣም የሚወደው ፈረሱ ይታመምበትና ወደ እንስሳት ሀኪም ጋር ይዞት ይሄዳል። ሀኪሙም ፈረሱ ጉረኖ ድረስ በመሄድ በሚገባ መረመረው።

 የአለም_ህግ

አንድ ገበሬ በጣም የሚወደው ፈረሱ ይታመምበትና ወደ እንስሳት ሀኪም ጋር ይዞት ይሄዳል። ሀኪሙም ፈረሱ ጉረኖ ድረስ በመሄድ በሚገባ መረመረው።

ለገበሬውም - "ተላላፊ በሽታ ስላለበት ለሶስት ቀን መድሀኒት እንስጠውና ካልተሻለው ወደሌሎቹ ፈረሶች እንዳይዛመት እንገለዋለን" ብሎት ሄደ።

ይሄንን ሲያወሩ ፍየል ተደብቃ ሰምታቸው ኖሯል ለፈረሱ እያለቀሰች ያወሩትን ነገረችውና "እንደምንም ብለህ ተነስ! ያለበዛ ይገሉሀል" እያለች ተንሰቀሰቀች። የመጀመርያው ቀንሀኪሙ መጥቶ መድሀኒቱን ሰጥቶት ወጣ።

ወድያው ፍየል ለምለም ሳርና አተላ ይዛለት መጣች ና "እንደምንም ተነስ!" ብላ ተማፀነችው።

በሁለተኛውም ቀን ሀኪሙ ሲመጣ ፈረሱ ምንም ለውጥ አላመጣም መድሀኒቱን ወግቶት እስከ ቀጣዩ ቀን ጠብቆት ካልተሻለው እንደሚገለው ለገበሬው ነግሮት ሄደ።

ይሄን ግዜ ፍየል ለምለም ሳር ፈልጋ ለፈረሱ በማምጣት አፅናናችው። የመጨረሻ ቀን ሀኪሙ ሲመጣ አሁንም ፈረሱ ምንም ለውጥ አላመጣም ይሄን ጊዜ ከገበሬው ጋር ቢገሉት

እንደሚሻል በር ላይ ቆመው ሲያወሩ ፍየል ቀስ ብላ ተደብቃ ፈረሱ ጋር ገብታ እየተንሰቀሰቀች-

"በናትህ አኔንም ጓደኛ አታሳጣኝ ካልተነሳህ ይገሉሀል" ብላ አለቀሰች። ፈረሱ በፍየሏ ግፊት ቀስ ብሎ ተነሳ። ፍየል ደስ አላት።

"ጎበዝ አስኪ እሩጥ" እያለች አበረታችው። ፈረሱ በወኔ በፊት ከሚሮጥበት ፍጥነት በላይ ሮጠ። ይሄን ጊዜ ፍየል በደስታ ጮሇች። ገበሬውና ሀኪሙ የምን ጩሇት ነው ብለው ሲያዩ

ያዩትን ማመነን አቃታቸው።ፈረሱ በሓይል አየሮጠ ነው።ገበሬው በደስታ ብዛት ሀኪሙን አንቆ ሳመው። እረኛውን ጠርቶት "ዛሬ እኔ ቤት ትልቅ ድግስ አለ! ስለዚህ ቶሎ በሉ ፍየሏን እረዱልኝ! ምሳ እዚህ ነው" አለ።

-&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&-

አንዱ የሌላው መሰላል ነው። ለአንዱ ህይወት ለሌላው ሞት ነው። ለሀብታም ህይወት የደሀው ችግር ግድ ነው። ለአንዱ ማለፍ የሌላው ውድቀት ወሳኝ ነው። ይህ የአለም ህግ ነው።

የምትመራበት ህግ!

አንብበው ሲጨርሱ ሼር

ማድርጉን አይርሱ